Acerca de henriquerabunhal

Escritor e profesor. Doutor en filoloxía galega pola USC e catedrático de lingua e literatura galegas no IES “Agra do Orzán” da Coruña. Alén da súa obra individual colabora en 100 obras colectivas, sendo autor de máis de 500 escritos, case un cento de asunto teatral. Membro da AELG, colabora en diversos medios escritos, electrónicos e audiovisuais como Radio Coruña-SER, La Voz de Galicia, El Ideal Gallego, La Opinión, Casahamlet, Raigame, Escrita contemporánea ou Grial. Entre 2009 e 2011 publicou a columna “Vento de seda” no Xornal de Galicia e en xornal.com. Desde 2014 escribe un blog na web de Radio Coruña. Pertenceu ao grupo de sociolingüística Iruinean Sortua liderado por Lluis V. Aracil, ao Consello Directivo da AGAL, ao Consello Directivo da AELG, foi redactor da revista Agália, director do programa de radio Quinta-Feira, coordinador do Certame de Narrativa “Manuel Murguía” e profesor do Departamento de Galego-Portugués, Francés e Lingüística da UDC.

FOLGA FEMINISTA

Folga feminista

En poucas ocasións no debate público, o feminismo remexe todos os alicerces do sistema para interpelarnos. Desde as violencias machistas á fenda salarial, desde o traballo doméstico a todas as formas de precariedade e subalternidade laboral, desde o modelo educativo á corrupción, desde o recorte de dereitos á cultura da guerra.

É impagábel o golpe en riba da mesa que esta folga espalla en todos os segmentos de idade, en todas as identidades, en todas as clases sociais, en todos os ámbitos de poder e contrapoder, nos diversos oficios e actividades, nas diversas nacións do estado e do mundo.

Esta folga feminista é herdeira e continuadora de moitas loitas previas, de moitas mulleres valentes que sinalaron o camiño cara unha igualdade efectiva en dereitos e condicións de vida. Vivímolo tamén nesta Coruña combativa.

Se as mulleres, como parece, fan o seu labor tamén nos toca aos homes mover ficha e reeducarnos na nosa vida privada e pública, doméstica e profesional, para facermos avanzar o devezo feminista de quen sostén a metade do ceo.

O mundo, este noso e todos os outros, precisa destas mulleres que pelexan pola igualdade, pola vida digna, por rachar todas as fendas que ampara o patriarcado.

Grazas por remexerdes todos os alicerces da nosa vida e por persistirdes nese camiñar de mulleres libres e rebeldes. Parouse o mundo e tiveron que facerse moitas preguntas. Agora cómpre empurrar para pasarmos das palabras ás normas e aos feitos.

Publicado en www.radiocoruna.com, 13/III/2018.

 

DO ESTRÉS HÍDRICO. CARTA DA TERRA Á HUMANIDADE

 

Do estrés hídrico. Carta da Terra á Humanidade

Eu son a Terra, a vella Xea, milmillonaria en anos e aventuras. Nas miñas entrañas agromou a vida, tamén a vida humana.

Hoxe sonvos unha anciá doente que xa o viu case todo. Vin desaparecer os dinosauros e vinvos practicar a guerra en todas as súas formas. Con todos os seus traxes e pretextos.

Ben sabedes que son rica en ferro, farturenta en osíxeno e que a maior parte do meu achatado corpo está constituída por auga.

Hoxe padezo non poucas enfermidades. De moitas delas vós sodes os culpábeis. Na miña última visita ao Galeno diagnosticoume “estrés hídrico”.

A auga potábel xa é un ben escaso e serao máis, advertiume. Cantas máis persoas me habitades e canto máis ricas sodes máis auga precisades.

Cada ano nacedes cen millóns ou máis, vivides case un século e así non hai auga que chegue para tantos labregos e para tantas bocas que hidratar.

Vós estades moi sensibilizados co voso estrés. Eu co meu, co hídrico, porque vin saber o mal que conservades as infraestruturas vencelladas á auga, o dados que sodes á corrupción hidrolóxica e como vos gusta espallar a desigualdade. Territorios sen pinga de auga. E outros desperdiciando a mans cheas o prezado elemento.

Sodes incorrixíbeis cando se trata de maltratarme. Derretedes os glaciares, aumentades o nivel dos mares, alimentades as temperaturas extremas, desprezades as enerxías renovábeis e sodes insensíbeis á miña dor, vella coma eu mesma.

Eu avísovos pero non facedes caso. Os meus avisos son secas e inundacións, terremotos e maremotos, furacáns por non falar dos incendios forestais que mancan unha parte importante do meu ser desde a atlántica Iberia á dourada California. Porque o cambio climático é real como a vida mesma.

Todo iso estimula o meu estrés hídrico porque aumentan sen xeito as zonas áridas, eu padezo un quecemento global e sinto como se tivese febre todos os días do ano. E todos os anos do século.

Vós mirades para outro lado. Consentides niveis severos de contaminación, degradación ou entrofización e son contados os estados, os organismos e as administracións que encamiñen o uso doméstico, agrícola e industrial da auga. Mesmo hai quen pensa que os problemas se van arranxar por obra e graza dos vosos moitos deuses.

Nin vos importa, ao parecer, que as poboacións máis pobres que me habitan morran literalmente por falta de saneamento e hixiene sempre relacionados co acceso á auga.

O consumo de auga nos países ricos é unha vergoña, unha sorte de water party insolidaria que esquece que eu, a Terra, son unha soa e que os problemas son para todas as persoas e territorios.

Algo estades facendo moi mal, humanos e humanas. Miles de millóns de persoas agardan que matinedes algo e de contado. Moitas persoas, mulleres e nenos con frecuencia, teñen que percorrer a diario distancias quilométricas na procura da auga doce, ese ben escaso que non chega nas miñas illas e continentes nin a un 3% da auga total que me percorre.

O estrés hídrico non ten solucións doadas e este século que acabades de principiar debera ser o século da auga. Se non resolvedes o seu problema haberá máis guerras das que xa hai, severos conflitos nos territorios dun mesmo estado, rexión ou continente.

Tedes que poñer de verdade o problema da auga no epicentro do debate público a nivel mundial. Abofé que é un elemento escaso e moi relacionado coa organización das vosas vidas, coa economía, coa enerxía, coa demografía, co desenvolvemento.

Atendede ao crecemento da poboación urbana da África subsahariana e a Asia do Sur e considerade as necesidades das novas economías no Brasil, China, India ou na Federación de Rusia. E botade contas. E deixádevos de contos.

Podedes acusarme de egoísta. Podedes pensar que eu busco resolver o meu estrés. Fariades mal. O meu problema é o voso problema. E viceversa. Pensade se se poden manter cidades con 10 ou 15 millóns de consumidores de auga. Ou xigantescas infraestruturas turísticas. E moitos millares de hectáreas para producir alimentos. E de camiño abandonar moitos espazos rurais.

Pensade na eficiencia, na igualdade, na solidariedade, no aforro, na xestión cando abordedes o meu estrés. Educade e creade conciencia. Investigade que sabedes e podedes facelo moi ben. E actuade xa.

Non permitades que uns poucos desalmados xoguen co futuro da humanidade. Que fagan negocio con algo tan importante. Escoitade a voz dos ecoloxistas e dos científicos que levan tempo advertindo dos perigos e das ameazas.

Quédanme, segundo os vosos cálculos, polo menos 500 millóns de anos. Pero o futuro xa comezou. Ou me tratades como merezo e exercedes como humanidade responsábel ou as cousas irán de mal en peor.

Eu sei que as solucións non son doadas. Nunca o foron. Levo vendo durante milleiros de anos que sodes quen de conseguir case todo o que vos propuxestes. Se queredes podedes.

A problemática da auga non pode ser unha excepción. Será o termómetro co que medir a vosa e a miña saúde. En 100 ou 200 anos teño que volver ao Galeno. Vaime preguntar como van as cousas. Soño con poderlle dicir que o meu estrés hídrico está controlado, que foi a menos. Que realmente tomastes o asunto en serio e aplicastes medidas efectivas.

Con esa esperanza me despido. A auga é de todas e todos vós. Un agasallo dos deuses. O meu sangue máis prezado. Por iso non é de ninguén. Non especuledes con ela. Garantide o dereito á auga e poñédelle un prezo xusto e dádelle un uso responsábel. Os vosos tataranetos hánvolo agradecer.

 

[Este texto participou no LXXVII premio Pérez Lugín de Xornalismo que organiza a Asociación da Prensa da Coruña e que versaba sobre “O ciclo da auga na perspectiva do século XXI]

Publicado en www.radiocoruna.com, 24/II/2018.

DOMINGOS MERINO, A PEGADA DA DIGNIDADE

Domingos Merino, a pegada da dignidade

No ano 2019 cúmprense 40 das primeiras eleccións municipais deste período democrático. Ocupaban daquela escano en María Pita co alcalde Merino concelleiros de diversa cor política, algúns xa non están connosco, que son parte da memoria e da historia da cidade. López Menéndez, Jaime Meilán, Rafael Bárez, María Jesús Porteiro Tuñas, César Cobián, Antonio Carro, César Pintos, Enrique Carreira, Carlos Sabell ou José Rodríguez Longueira pertencían á Comisión Municipal Permanente. Tamén eran edís Margarida Vázquez, Alfonso Mallo, Xoán Pombo, González Dopeso, Fernando González Laxe, Emilio Quesada, Segundo Pardo, Vázquez Pozo, Campos Romay, Enrique Marfany, Remeseiro, Rey Pichel, Pura Barrio ou Pilar Valiño.

Acaba de deixarnos o alcalde Merino (1979-1981), un traballador veciño da rúa Marconi, nas libertarias Atochas de Monte Alto, que sumaba na súa biografía política a tripla condición de republicano, nacionalista e home de esquerdas. E que aos 39 anos se converte no primeiro alcalde democrático da cidade logo da ditadura franquista. A súa xestión en período tan breve como convulso estivo protagonizada por tres elementos moi relevantes. Por un lado a xestión propiamente dita alentando un novo Plan Urbanístico deseñado polo equipo de Bárez. Por outro unha emblemática política de xestos. Finalmente por unha persistente operación de acoso que encontrou o seu caldo de cultivo nos perversos debates sobre a capitalidade do país e no clima desatado polo 23F.

No respecto á xestión hai un discurso urbanístico que parece situarse nas antípodas do que desenvolveu despois o vazquismo e unha preocupación pola dotación de centros educativos, mercados e equipamentos básicos.

Xestos emblemáticos son a aposta pola participación cidadá e a transparencia, o uso do noso idioma e bandeira, a retirada de simboloxía franquista, vestir sen gravata cando quería ou a non participación en actos relixiosos. Non deixa de ser tamén elocuente que un novísimo Manolo Rivas fose o xefe de prensa do Concello durante o seu mandato.

Naquela Coruña de 1979 era moi perceptíbel a presenza de elementos predemocráticos e moi activa e forte a acción de poderes non democráticos que sempre entenderon a cidade como unha vaca da que extraer toda a súa riqueza, como un xoguete que debía combinar todas as enerxías para encher os petos e a influencia dos de sempre. O poder político debía entrar na roda pero nesa roda Domingos Merino e o que el representaba, un taboleiro de xadrez con normas limpas ao servizo da xente, non encaixaban. Non era en absoluto monárquico, se cadra insuficientemente constitucionalista, e desde logo tiña unha visión da cidade lonxe de localismos antigaleguistas, allea á demagoxia da capitalidade e solidaria coa rica tradición do mellor liberalismo, das Irmandades da Fala ou da loita antifranquista.

Domingos Merino logo de deixar a alcaldía tivo unha longa carreira política como deputado en tres lexislaturas no noso parlamento e como Vicevaledor do Pobo. No ano 2014, cando se cumprían 35 anos da súa proclamación como alcalde, rendéuselle unha homenaxe no Circo de Artesáns coruñés. Cando Xulio Ferreiro tomo posesión en 2015 estableceu unha ligazón simbólica coa alcaldía da Unidade Galega de Merino que colleitara 15000 votos e cinco concelleiros en 1979. Algúns paralelismos, moi evidentes, poderán establecerse segundo pase o tempo.

Hoxe no momento de despedilo quédanos de Merino o movemento meditado e elegante das súas pezas no taboleiro da vida e da política. Deixou unha pegada que non se poderá borrar, que non queremos borrar. Unha pegada de dignidade dun servidor público. Dun galego orgulloso de selo. Dun coruñés desoutra Coruña popular e combativa, tantas veces invisibilizada. Discreto, respectuoso e firme nas súas conviccións. Estamos convencidos que esa pegada que chegou a nós chegará tamén ás novas xeracións que queiran recoñecer a historia da súa cidade e do seu país.

http://cadenaser.com/emisora/2018/01/31/radio_coruna/1517433784_233211.html

31/I/2018

INFORMAR E COMUNICAR

Informar e comunicar

O V Foro de Radio Coruña tivo dous protagonistas. Dunha parte a figura de Ángel Gómez Hervada lembrada e homenaxeada en tantas ocasións aos dous meses do seu pasamento. Doutra parte o rico debate sobre a información no seo dunha sociedade democrática. Un debate que abrangueu os diferentes medios de comunicación, perspectivas profesionais e ideolóxicas moi diversas, retos e problemas esixentes e que se veu enriquecido por un público que tamén puxo o dedo na chaga ao esixir unha información veraz, cabal e libre.

Coincidencia plena na necesidade de medios rendíbeis, de profesionais ben pagados e protexidos. Necesidade de ordenar a sobreinformación e de combater as fake news, a información nociva, o sensacionalismo, a manipulación e o chamado “yelow journalism”. Necesidade de acometer permanentes actualizacións tecnolóxicas e conquistar novas formas de acceso e uso da información aproveitando a oportunidade das redes sociais.

Necesidade de loitar polo pluralismo, de pagar pola información rigorosa, de procurar o motivo das cousas que acontecen, de revivir o xornalismo de sempre, de investigación, de crítica, de fiscalización de todos os poderes, desde o político ao económico. Necesidade de estimular e considerar a participación da cidadanía consumidora de información

Os medios teñen entre mans un dos nosos dereitos fundamentais, o dereito a unha información veraz sen a cal non podemos ser verdadeiramente libres nin sentirnos plenamente mergullados nunha sociedade democrática.

Cando falamos de información local xa non temos que investigar o case anónimo copropietario deste ou daquel medio. No noso caso pensamos nas mulleres e nos homes que fan Radio Coruña, banda sonora de tantas persoas durante moitas décadas. A voz que nos fala no auto, na casa, no traballo, na rede. Os seus servizos informativos, a súa programación deportiva, o seu magazine diario, o decano “El Coruñés Opina” teñen nomes propios. Consuelo, Marcos, Isabel, Elena, Maite, Teba, Fran, Adrián. Tamén os equipos técnicos e administrativos. E a extensa nómina de colaboradores que tamén son, somos, a radio, a cidade e a sociedade plural.

Moitos dos valores e dos sinais desa radio próxima, comprometida, plural e rigorosa son os que Anca encarnaba. Ogallá esa información de calidade prevaleza. E que entre todos e todas a fagamos posíbel.

http://cadenaser.com/emisora/radio_coruna/

29/I/2018

O premio Álvaro Cunqueiro de Teatro 2016. Suite Artabria

O premio Álvaro Cunqueiro de Teatro 2016. Suite Artabria

Henrique Rabuñal

 

Suite Artabria de Manuel Lourenzo recolle os tres textos premiados co Álvaro Cunqueiro de teatro (2016), as tres estampas desoutra Coruña tribal, barrial e decadente, paisaxe artábrica.

Daguerrotipos decadentes e diferentes pero que o autor prevé con razón nunha realización escénica conxunta por complementaria, conxunción que atopa un estimulante pegamento na común tonalidade e nos múltiples movementos musicais da suite.

As tres pezas do volume levan a pegada da alma dunha cidade moi vivida e de tres barrios coruñeses emblemáticos: Orzán, ao carón do ruxido do mar, O fulgor das Atochas en pleno Monte Alto e Alerta na rúa do Pozo (na Falperra ou Rabiada por acoller a presenza xudía).

Orzán é a primeira viaxe ao abismo. Dous irmáns agochan a morte da nai para vivir da súa pensión e aferrarse á utopía de montaren un bar nun antro inserido nun edificio que os expulsa logo de trinta anos. Rus, unha orfa criada con monxas, emigrada en Arcachon, traballadora dunha barra americana, mantén relacións sucesivas cos dous irmáns e controla os seus movementos. O irmán máis débil, doente dun enfisema letal, mata ao pai dunha navallada defendéndose da súa agresión. Un tipo violento, agresor sexual e maltratador que abandonara a familia. O outro irmán agocha o seu cadáver para regresar ao inferno definitivo.

O fulgor das Atochas ten en primeiro plano a tentativa de desafiuzar no popular Monte Alto unha parella a mans dunha construtora representada por un xubilado comisario da policía. El pasou de boxeador a saxofonista e padece unha cardiopatía. Ela unha muller brava e resistente. En segundo plano evócanse os tempos da ditadura cando o comisario, agora doente dun enfisema pulmonar,  torturara e violara á muller da casa, a mesma que consegue acabar coa vida do comisario envelenándoo en pequenas pero efectivas doses. A parella consegue a documentación do ático ruinoso e pensa en casar.

O ton expresionista destas dúas pezas muda na derradeira, Alerta na rúa do Pozo, que xira tamén en torno aos fantasmas dun pasado que pesa na vida dos personaxes. A desaparición de Herminia, a busca teimuda da súa fortuna, o suicidio de Perico logo de arruinar a Óscar e seus avós e a morte de Aldao a quen lle pretenden cobrar polas veces que comeu na casa de Ramón enchen os dous actos. Historia de vellos enfermos e con remorsos, de vellas paixóns e historias de amor imposíbel no barrio da Falperra, ao carón de todas as Coruñas.

De cara á súa tradución escénica moitas conexións hai entre as pezas. E entre estas e outras obras de Lourenzo convertido como agora en perspicaz cronista do noso mundo e os seus moitos infernos, patentes ou maquillados. Pezas inoculadas dunha ollada sen contemplacións que penetra biografías atormentadas nas que paira a historia da cidade do autor, tantas veces negada ou maquillada. Tantas veces oculta.

Os escenarios barriais e sórdidos, a violencia en diversos formatos, a situación límite á que chegaron os personaxes, os momentos e espazos crepusculares, a música e as artes, as doenzas severas e graves, a morte que cambalea polas escenas como unha certeza, a memoria desa Coruña popular, sombría e resistente, a vellez, a frustración, a traxedia.

Seres que pretenden inventar unha saída cando xa non existe ou aferrarse a unha solución catártica que é unha porta aberta a novos desastres.

A complexa biografía de seres que ultrapasan a liña vermella que os conduciu ao abismo e ás súas estancias, propio deste tempo de noso, doutros pretéritos dramáticos, contado coma sempre no galego excepcional e auténtico de Manuel Lourenzo, a grande figura do teatro contemporáneo como confirman estas pezas nas que agroma unha arquitectura teatral e un talento rotundos.

[Publicado en Grial, 216, 2017, páx. 91]

AS NAVES DO METROSIDERO COMO OPORTUNIDADE

As naves do Metrosidero como oportunidade

Lonxe de extremismos que dunha parte constitúen un desprezo polo movemento okupa e doutra un desdén ao que significa política, humana e xuridicamente o goberno municipal, creo que hai que entender o Proxecto das Naves do Metrosidero como unha nova oportunidade. Para que?, preguntará alguén. Pois para dotar á cidade de equipamentos e para aproveitar un investimento externo ao que A Coruña non debe renunciar.

Polo que levamos visto, o goberno municipal procura o diálogo e busca a colaboración e o entendemento con interlocutores moi diversos. Tamén propón facelo co CSO A Insumisa e con quen pretenda facer achegas para que o espazo da Comandancia de Obras deveña nun equipamento para a mocidade cuxo funcionamento e xestión están abertos á autoxestión e sempre ao debate e á discusión.

O que se xoga a cidadanía coruñesa é a posibilidade de incorporar ao patrimonio municipal un espazo reformado con recursos da administración estatal. Nunha parcela de 5000 m2 trátase de dispor de tres naves dedicadas ao deporte urbano, á formación e a actividades. E logo pór ao servizo da mocidade un equipamento onde caben as actividades máis diversas tamén na liña das desenvolvidas polo CSO A Insumisa, un colectivo que demostrou a súa capacidade de aproveitar un espazo abandonado durante moito tempo.

Non cremos que beneficie a ninguén promover un enfrontamento entre os usuarios actuais do espazo e o goberno municipal pero este, o goberno, non pode fuxir da súa primeira responsabilidade. Defender o interese común, agrandar os servizos e equipamentos municipais e buscar unha solución duradeira no tempo e segura xuridicamente. Se hai un grupo de goberno disposto a conectar coa mocidade actual e que se brinde a un diálogo rigoroso e respectuoso, ese grupo é, na nosa opinión, o que preside Xulio Ferreiro.

En moitos lugares do estado e en Europa abriuse camiño a posibilidade de as cidades contaren con espazos públicos de titularidade municipal e con xestión comunitaria ou municipal e comunitaria. Espazos onde é posíbel a horizontalidade, o dereito á cultura e a participación cidadá. Polo que sabemos eses valores están moi presentes na biografía colectiva dos membros do goberno: Mil Lúas, Atreu, a Casa das Atochas, A Casa Tomada ou a Nave 1839 por non falarmos da UfaFabrik.

A Coruña debe buscar o seu modelo construído a pé de rúa, á calor da nosa realidade. O CSO A Insumisa perde moitos puntos cando recorre a unha linguaxe violenta, a insultos e descualificacións radicais das persoas que gobernan a cidade e dos seus votantes, imputándolles mesmo futuríbeis delitos que atentan gravemente contra a súa dignidade. Aínda así moita xente simpatiza coa filosofía da Insumisa no que ten a ver co traballo colectivo, asembleario e non mercantilista sendo evidente que demostrou como rexenerar e revitalizar un espazo deteriorado e abandonado.

En democracia todo o mundo ten dereito a defender as súas ideas. E os gobernos, obrigados a decidir pensando no ben colectivo e duradeiro, están chamados a ter en conta todas as sensibilidades. Alguén dirá que é a cuadratura do círculo pero para nós o proxecto municipal é o que mellor asegura un espazo público ao servizo da cidadanía.

Se non apoiamos ao goberno municipal, se como cidade somos incapaces de construír un proxecto sumativo e de consenso perderemos todos e só gañarán aqueles que gozan cos fracasos da cidade, aqueles que xogan ao canto peor mellor, aqueles que non teñen nin a vontade de diálogo nin a sensibilidade cos devezos da xente moza. E moito menos coa filosofía e as conquistas do CSO A Insumisa.

 

Publicado o 12/I/2018 en

http://cadenaser.com/emisora/2018/01/12/radio_coruna/1515755510_938097.html

 

REPENSAR AS IRMANDADES DA FALA


Repensar As Irmandades da Fala

Publícase estes días o volume que recolle o case medio cento de traballos presentados ao Simposio que ao redor das Irmandades da Fala promoveu o Museo do Pobo Galego en colaboración con fundacións e institucións do país hai agora un ano.

2016 fora declarado con xustiza Ano das Irmandades da Fala, protagonistas da exposición “Saúde e Terra, irmá(n)s!” e do citado Simposio. O volume que comentamos é unha revisión profunda e multidisciplinar sobre a pegada que o labor irmandiño deixou na nosa historia máis recente iluminando non poucos aspectos até hoxe insuficientemente estudados.

Nas páxinas de Repensar Galicia. As Irmandades da Fala e logo de establecerse o marco político dos casos galego, catalán e vasco, a obra organízase en cinco bloques temáticos dedicados ao pensamento, a organización, as letras, as ciencias e as artes e que permiten cubrir todas as áreas das Irmandades.

Desde a participación das mulleres ás relacións co anarquismo e o agrarismo, desde a lingua, a literatura, o teatro ou o xornalismo até a economía ou o labor dos coros, desde antropoloxía ou a xeografía até a pedagoxía, desde a simboloxía ou a música á análise da obra de artistas tan sobranceiros como Maside, Díaz Baliño, Castelao ou Asorey. Por non falar da inclusión doutros procesos políticos europeos tan emblemáticos como o irlandés, o polaco ou o portugués ou a represión sufrida polos membros das Irmandades.

A edición desta obra na que tivemos a honra de participar foi posíbel grazas á Consellería de Cultura e Educación da Xunta e ao impecábel labor de edición de Justo Beramendi, Uxío-Breogán Diéguez, Carme Fernández Pérez-Sanjulián, Mª Pilar García Negro e Xosé Manuel González Reboredo. No seu conxunto permítelle á cidadanía de hoxe e coa espléndida perspectiva dun século repensar a súa historia e mirarse no espello daqueles homes e mulleres que soñaron sen dúbida un país mellor, decidido a defenderse de todas as adversidades históricas e a construír democraticamente o seu porvir.

(Publicado o 21/XII/2017 en http://cadenaser.com/emisora/2017/12/21/radio_coruna/1513875455_961626.html)

A HISTORIA INSERIDA NO TEATRO DE MANUEL MARÍA

A HISTORIA INSERIDA NO TEATRO DE MANUEL MARÍA[1]

HENRIQUE RABUÑAL

  1. Carral está na Terra Chá.

Queremos comezar a nosa intervención nestas Xornadas afirmando a súa oportunidade porque nos permiten revisar o relevante papel de Manuel María no teatro galego desde os anos 50 até o momento do seu pasamento. Manuel María é autor de 25 obras teatrais publicadas e 10 máis inéditas. Obras moitas veces representadas desde 1969 aos nosos días.

Carral ten un oco na historia galega, na historia das liberdades da nación galega, e ocupa un lugar sobranceiro na área metropolitana coruñesa con múltiples iniciativas como o seu premio de poesía. Se por Terra Chá entendemos o universo simbólico creado por Manuel María ao longo da súa vasta obra temos que afirmar que Carral está nesa planura de códigos que a alicerzan.

O técnico de cultura deste concello, Carlos Lorenzo Pérez (2001), evoca a edición en 1989 de Abril por parte do Concello de Carral e a súa representación en 1996 no campo da feira desta vila por un cento de veciños baixo a dirección de Mario Gallego Rey ao se cumpriren 150 anos dos feitos dramatizados. Aniversario ao que Manuel María (1996 b) dedicou un artigo en El Correo Gallego. Polo mesmo Carlos Lorenzo sabemos que o autor estivera presente nalgúns ensaios, pronunciara unhas palabras con motivo da representación e mantivera unha relación de afecto correspondido con Carral onde se seguiu representando a obra, onde pronunciou unha conferencia sobre Fole, onde participou nun acto político como candidato do BNG ao Parlamento europeo e onde foi premiado en 1999.

  1. 25 anos de amizade con Manuel María.

Moito sentimos a perda de Manuel María. Con motivo de se lle dedicar o Día das Letras Galegas comprobamos a intensa comuñón entre Manuel e a súa obra e o conxunto do país. Para moitos e moitas o amigo era mestre e guieiro en moitos saberes e en tantos estares. Son desde sempre manuelmariano ou manuelmarianista, deses en fin que devecían por escoitalo e lelo, dos que se sentían amparados pola súa presenza e iluminados polo seu exemplo, tan elegante coma inequívoco.

Coñecino a finais dos anos 70, a el e á súa nai dona Pastora, con quen pasei unha gloriosa xornada na Pastoriza de Arteixo a onde nolo trouxera Filipe Senén, daquela responsábel do Museo Arqueolóxico situado no coruñés Castelo de San Antón. Desde entón para alén de seguir co maior interese o seu labor literario e cívico contei coa súa amizade demostrada en moitas ocasións, en especial cando me presentou en Arteixo o meu libro Manuel Murguia.

Porque todos os seus méritos –que eran tantos- non lle impedían a Manuel María ser o primeiro en tomar asento para acompañar a quen presentaba un libro, a quen tiña unha iniciativa a prol da nosa cultura e da nosa lingua, fose ese quen novel ou veterano, de familia coñecida ou propiamente descoñecido. E creo que o facía porque sinceramente lle apetecía xa que cando eu máis o tratei, o escritor xa había tempo que non precisaba facer currículo. Reinaba desde o lugar reservado a el na historia propia de Galiza.

Non sei se estamos de moda os escoitantes, eu proclámome un deles, e como a Manuel lle encantaba falar e a min escoitar, teño escoitado moito e nunca, nunca sentín que me causasen tedio os seus contos, que en parte encerraban moitas claves da súa vida e da de moitos protagonistas e acontecementos da segunda parte do século XX.

A vida permitiume estar con Manuel María en varias homenaxes, na Coruña e na Ponteceso, e ser cronista[2] do acto de toma de posesión da súa condición de académico en Vilalba, de estar con el o día que se presentou na Coruña a súa Obra poética completa e testemuña o día en que lle demos o último adeus en Outeiro de Rei, galegos e galegas de moitas condicións e representantes de diversas ideas, oficios e xeografías que no país conviven. Só unha personalidade como a súa foi quen de reunirnos a todos e a todas.

Viaxei con Manuel polas Españas, participei con el en numerosos actos culturais e literarios e cívicos como as accións para evitarmos -sen éxito, claro é- o derrubamento do asilo de Adelaida Muro, compartín publicacións[3] co mestre e o labor da Asociación de Escritores en Lingua Galega da que Manuel María era un buque insignia e teño a sorte de ter escrito desde 1983 sobre a súa grandeza literaria e humana[4].

Moitos dos que o coñecemos e tratamos podemos dar fe da súa bonhomía, da súa ricaz cultura, dunha sensibilidade de galego cultivado, do seu lúcido  e consubstancial galeguismo, da súa intelixencia, da súa ironía, do seu dandismo sen pinga de loucura, da súa exquisita educación, da súa proverbial memoria, da súa oralidade emocionante, da súa elegancia integral, do agarimo con que nos trataba a quen eramos máis novos ca el e tamén da lei de amor que lle tiña á Saleta.

Era fermoso comprobar como nos foi mudando de nome e  apelidos a todos como me lembraba hai uns anos Pancho Pillado, bo amigo do Manuel e quen podería ofrecer un magnífico retrato do autor de Muiñeiro de brétemas como fixeron e farán tantas persoas neste ano.

Eu como tantas persoas podería partillar anécdotas deliciosas e en todas elas quedaría reflectida a consistencia dunha das grandes figuras da nosa historia recente e penso que da historia galega no seu conxunto.

Poucas, moi poucas figuras están e estarán tan vivas entre nós neste século XXI e poucas figuras na nosa patria espertarán o interese, o agarimo e a mobilización social e iso, cremos, por dúas razóns evidentes que convén sen embargo reiterar: polo moito que nos deu en vida Manuel María, xenerosa e amorosamente e tamén polo enorme valor e o contrastado talento que desprendeu en tantas actividades desenvolvidas na súa condición de home do seu tempo e de artista da nosa fala e da nosa escrita.

  1. Corpus e catalogación do teatro de Manuel María.

O edificio do teatro galego contemporáneo está feito co labor, a entrega, a esperanza e o talento de moitas persoas que desde os diversos labores que o teatro implica acabaron facendo posíbel o teatro que tivemos, que temos e que teremos. Manuel María é, inequívoca e indiscutibelmente, unha desas personalidades como todos os investigadores da cuestión recoñecen. Cómpre situar autor e obra nun contexto particular que é dunha parte a obra global do noso poeta e doutra o tempo histórico que lle tocou vivir.

Se houbese que ofrecer unha síntese do Manuel María dramaturgo bastaría con lermos o que se indica no volume Literatura galega. Século XX (2001:281):

Ademais de poeta, Manuel María é autor dunha numerosa obra teatral, que se inicia en 1957 co Auto do taberneiro e continúa no Auto do mariñeiro e mais no Auto do labrego (1961), na liña do teatro poético, sen acción, que transforma as pezas case en poemas dramatizados. A finais da década dos 60, cando xa as actividades dramáticas comezan a ser unha realidade, a súa obra variou o rumbo.  Convencido da capacidade educativa do teatro e do seu valor como instrumento de concienciación nacional, Manuel María utilizará o escenario como plataforma ideolóxica, creando un teatro popular e, ao tempo, reivindicativo. É autor de case unha trintena de pezas, das que foron publicadas dezanove, de teatro infantil, guiñol, farsas e dramas épicos. Colaborou tamén con diversos grupos de teatro, escribiu pezas por encargo e participou nos debates e polémicas que mantivo o mundo teatral durante a década dos setenta.[5]

Nas conversas con Xosé Manuel del Caño (1990) alén de recoñecer e lamentar a falta de tradición do noso teatro (1990: 95), Manuel María parece excesivamente humilde cando se atribúe a seguinte tarefa (1990: 52): ”Fixen autos teatrais para o Día da Patria Galega e para unha serie de reivindicacións”. Manifesta gustar dentro da súa ampla produción de catro obras: TrebónAuto do maio esmaiolado, a Berenguela e Barriga verde. Recoñécese naquelas conversas partícipe dunha certa escola teatral galega fixada, moi principalmente, por Ramón Otero Pedrayo, Afonso Daniel Rodríguez Castelao e Álvaro Cunqueiro, confesa ter visto pouco teatro e mesmo declara non coñecer suficientemente a “carpintería teatral” (1990: 118). No seu Manifesto Galego escrito con motivo do Día Mundial do Teatro de 1994 fai un percorrido pola historia do noso teatro desde a época rexionalista aludindo ao labor das Irmandades e o grupo Nós, á figura de Luís Seoane ou á configuración do Centro Dramático Galego. En “Unhas palabras do autor” inseridas no seu Edipo, Manuel María confesa que escribir teatro era “ocupación que nos divertía e nos satisfacía” (2003: 11) e opina que a imposibilidade de representar as obras explica que non se escribise máis teatro en galego.

Manuel Lourenzo e Francisco Pillado (1982) establecían na súa Antoloxía unha intelixente fronteira entre as primeiras obras de “vocación simbólico-popular” (os Autos e o Barriga verde) e as “políticas -a partir de 1973-, de divulgación da ideoloxía nacional-popular do autor”. Os mesmos autores (1979: 130) xa falaban de pezas poéticas e de pezas políticas, recoñecían nos autos toda unha serie textual, individualizaban o teatro infantil, advertían da pegada lorquiana e da influencia do saudosimo e do simbolismo nalgunhas das primeiras obras subliñando ademais o labor divulgador tan propio do noso autor (1979: 131): “Débese tamén a Manuel María un labor considerable no campo da divulgación, con numerosas conferencias que analizan o teatro galego, ben en bloque, ben xeneracionalmente; tanto nos aspectos literarios como nos populares ou parateatrais.”

Nun traballo excepcional que case ten trinta anos, Manuel Lourenzo (1987) fixaba os aspectos máis notábeis do traballo teatral de Manuel María vistos naquela altura e facendo fincapé nestes aspectos:

  1. a) é un labor que comeza nunha época –a plena ditadura- sen referentes nomeadamente no escenario.
  2. b) os escritores teñen como “marcas” o simbolismo, a recorrencia a mitos gregos e a ambientes nórdicos.
  3. c) Lourenzo ve en Manuel María “unha constante populista” oteriana, lorquiana e aínda brechtiana e unha predilección pola farsa e “polas técnicas medievalistas de teatro simbólico e satírico”.
  4. d) clasifica Lourenzo as obras de Manuel María en dúas categorías: as lúdicas ou saudosistas, dunha parte, e as didácticas e combativas da outra insistindo nunhas constantes (“simbolismo crítico, ambiente popular e festivo, apelazón a motivos históricos de alto significado reivindicativo (…) repartos variábeis segundo as conveniencias, liberdade de espazos escénicos, etc.”) que o aproximan ao teatro independente galego e o afastan correlativamente do teatro burgués da España franquista.
  5. e) trátase dun teatro para representar pensado por un autor involucrado no que o autor de Liturxia de Tebas denomina “Movimento do Teatro Galego”.

Santiago Esteban Radío (1996) vincula as achegas de Manuel María co teatro independente, destaca o feito de ser un teatro para representar, lúdico, didáctico e combativo, realista e nacionalista que recorre ao simbolismo crítico, á ambientación popular, aos motivos históricos, á linguaxe sinxela, ao absurdo ás veces e ao teatro épico. Ademais de comentar a colaboración de Manuel coa Auriense e co grupo Valle-Inclán nos tempos de Ribadavia, establece cinco grupos de obras: dramas[6] de tema histórico, farsas cómicas como Barriga verde, autos, farsas político-sociais como a Farsa do Bululú e traxedia (Edipo).

Camilo Gómez Torres (2001), un dos mellores coñecedores do mundo literario e da traxectoria vital de Manuel María[7], establecera en 23 as obras teatrais publicadas de Manuel María afirmando naquela altura que o noso autor escribe teatro “pola potencialidade didáctica e, ao tempo, analítica, que esta linguaxe ofrece, o que a converte nunha potente arma de concienciación nacional”, subliñando a categoría de catro obras: Abril[8], Trebón, Farsa do Bululú e Lúa. Segundo este autor, Manuel María escribe teatro tamén por demanda de centros culturais ou educativos, para animar certames teatrais e mesmo a petición de amigos. Este autor (1996: 1217-1248) xa falaba en 1996 de 23 pezas publicadas e dezanove inéditas. Gómez Torres considera dúas grandes etapas no teatro de Manuel María: 1957-1982 e 1982-1993 e estableceu nos seus traballos (Gómez Torres 2003; 2005 a) unha completísima bibliografía tamén referida aos textos teatrais censando as vinte e cinco pezas teatrais publicadas e fixando todo o relacionamento do noso autor co teatro. Gómez Torres fai unha a listaxe das representacións das obras de Manuel María desde 1969 ata os nosos días (especialmente exitosas as de Barriga verde, Auto do maio esmaiolado, Trebón, Farsa do Bululú, a Berenguela ou Abril).

Miguel Mato[9] (2001) revisa a consideración de infantil dalgunhas pezas (Barriga verde, Farsa do Bululú, Auto do maio esmaiolado) e establece catro tipos de obras: as líricas, as histórico-políticas, as de sátira social e política (Abril, Trebón, Lúa) e a mítica (Edipo). Miguel Mato (2003) establece unha ligazón entre a obra teatral e a obra poética do autor así como cos acontecementos históricos, políticos e sociais do seu tempo establecendo tres grandes grupos de obras: as do teatro lírico[10], as de denuncia social e política[11] e as de carácter histórico e épico (Abril, Trebón e Lúa). Edipo integraríase no teatro clásico. Mato (2003: 28) insiste no “acento social, recreación histórica e carácter mítico” do conxunto das pezas.

A profesora Mª Pilar García Negro (2009) é autora dun dos traballos máis relevantes sobre “O teatro de Manuel María” que inclúe unha bibliografía, unha relación de pezas inéditas, artigos xornalísticos, premios teatrais, representacións documentadas dalgunhas obras e unha bibliografía sobre Manuel María. Destaca a presenza de “cinco microcosmos” (2009: 228): a liberdade do individuo, “Galiza, pobo con historia” (2009: 228), a materia galega (paisaxe, humanidade, socioloxía e psicoloxía), o teatro como “axente impulsor da conciencia cívico-política” (2009: 229) e o dereito a un futuro libre. García Negro clasifica o conxunto teatral de Manuel María en cinco apartados: a reposición histórica[12], a liberdade[13], a materia galega nos autos[14], o teatro propagandístico ou panfletario[15] e os paratextos[16]. Nas conclusións do seu traballo, a profesora luguesa considera a Manuel María un “dramaturgo de pleno dereito” (2009: 235), un combatente contra o silencio incardinado na súa terra e cultura, filial do “creacionismo, panteísmo, animismo, existencialismo, patriotismo” (2009: 236) e cuxa “palabra artística representa o maior intento da literatura contemporánea por dar ao idioma a mefagonía que precis(ab)a” (2009: 236).

Pola nosa parte, en Rabuñal (2009), fixemos unha sumaria descrición do teatro de Manuel María para centrarnos na análise máis demorada dos Autos do taberneiro, do labrego e do mariñeiro.

As obras máis antigas debeunas redixir o autor do Edipo nos anos 55 e 56 e desde entón e durante case medio século non deixou de escribir teatro e de facer o seu contributo ao desenvolvemento entre nós desta arte. Manuel María suma o seu esforzo como autor teatral e na súa medida como impulsor do noso teatro a un labor do que participan Blanco Amor, Ricardo Flores e Luís Seoane no exilio e aquí na terra autores que xa desenvolveran actividades teatrais antes da guerra como Leandro Carré ou o mesmo Otero Pedrayo e moitos outros desde Álvaro Cunqueiro a Marinhas del Valle ou Carvalho Calero, desde Ánxel Fole a Díaz Pardo a quen se van sumar as novas xeracións, a de Xoana Torres, Franco Grande, Bernardino Graña, Daniel Cortezón, a de Rodríguez Pampín ou López Casanova, todos eles en diferente medida protagonistas da nosa historia teatral.

A publicación en 1957 na revista bracarense Quatro ventos do seu Auto do taberneiro xunto con algúns artigos de temática teatral publicados por aquela época en El Progreso, Vida Gallega, Faro de Vigo ou El Ideal Gallego testemuñan a antigüidade do interese do noso autor polo teatro[17]. En 1960 o seu Auto do labrego resultaba premiado en Lugo cun accésit do Premio Valle-Inclán de Teatro no certame literario do Miño sendo editado un ano máis tarde tamén en Portugal, nesta ocasión na revista portuense Céltica. En Céltica e Quatro ventos publicaban os seus traballos naquela altura Otero Pedrayo –de maneira esporádica- e Leandro Carré, este asiduamente.

Na revista Vida Gallega, en 1961, edita na Galiza o seu primeiro texto teatral: o Auto do mariñeiro, publicado despois en numerosos lugares como na célebre Antoloxía que do noso teatro fixeron en 1982 Manuel Lourenzo e Francisco Pillado. Estas tres pezas foron o tema central da nosa comunicación no Congreso “Manuel María: literatura e nación” (UDC, 2005). En 1961 obtén o Premio Villar Ponte de teatro do Centro Galego de Buenos Aires pola obra Edipo, publicada en 2003.

Unha das obras teatrais máis representadas[18] e publicadas de Manuel María é Barriga verde[19], premio Castelao 1964 da A. C. O Galo, impresa por vez primeira en 1968 e estreada en Ribadavia un ano despois. Manuel María investiga nesta figura atemporal que visitaba o San Froilán, o Apóstolo, A Peregrina ou os Caneiros, presentándoa moi próxima dos labregos e mariñeiros e acompañada dos seus inseparábeis compañeiros: o galego, a Moza, o Serrador, o Crego e o Demo. Coa obra o autor rendía homenaxe a quen levou por Galiza o personaxe e o seu mundo, Xosé Silvent Martínez.

Logo de editar en Madrid unha tradución de Os vellos en 1970 e o traballo “Noticia del Teatro Gallego”[20], o Auto da costureira (Buenos Aires, 1973) e Semente de dramón dos medios de comunicación (A Nosa Terra, 12-V-1978) dá a coñecer en 1979 no número 5 dos Cadernos da Escola Dramática Galega outro dos seus éxitos: Aventuras e desventuras dunha espiña de toxo chamada Berenguela, editada en varias ocasións, traducida para o euskara (1985), estreada en Ribadavia en 1976 por O Espantallo e representada moitísimas veces[21]. A axilidade dos diálogos e a crítica social presiden un texto que establece comparacións entre a pretensiosa folla do carballo e a desprezada espiña de toxo que logo de detida, xulgada e metida na cadea será liberada polo espírito do monte.

Antes, en 1961 o seu Edipo fora premiado en Buenos Aires, peza que ficou inédita ata que en 2003 a publica a Biblioteca-Arquivo Francisco Pillado como inéditas ficaron segundo informa Camilo Gómez Torres (2005 a) A luz non volve atrás ou As estrelas están lonxe, mención e accésit respectivamente no Certame Castelao dos anos 1965 e 1967, A folga (1976), A noite ten un camiño (1977) e o Auto de M. En 1977 estreábase en Cangas o seu Auto trascendental da escola tradicional, un ano despois subía ao escenario o Auto dos simulados da caravilla representada por Achádego en Quiroga. As dúas pezas seguen inéditas.

Manuel María será un dos protagonistas das Mostras e dos Concursos de teatro de Ribadavia durante os anos 70. As súas pezas Barriga verde, Auto do Maio esmaiolado e a Berenguela foron escenificadas nos anos 1975 e 1976 e no concurso da vila do Avia resultaron premiadas en 1973 (I Concurso Abrente) O meu reino non é deste mundo (Farsa do Bululú) e en 1975 (mención no III Concurso Abrente) A revolución de 1846 (Abril). En 1976 o guión Abril de lume e ferro conseguiu o 1º premio no Concurso de Guións Cinematográficos Nós. Manuel María ademais foi membro dos xurados e participou nos debates que entón se formulaban ao redor do feito teatral galego defendendo un teatro que contribuíse á liberación nacional do noso país[22].

En 1980 o grupo Barriga Verde estrea en Lugo o seu inédito Auto da Autonomía. Desde os anos 80 colabora con diversos traballos de temática teatral (ocupándose de autores moi queridos para el e que van desde Otero Pedrayo[23] a Fernán-Vello[24] pasando por Álvaro Cunqueiro) en publicacións tan emblemáticas como o Caderno do Espectáculo da Compañía Luís Seoane[25], o semanario A Nosa Terra[26] ou, máis recentemente, Casahamlet[27] sen esquecernos de El Correo Gallego[28], xornal no que escribiu moito nos últimos anos da súa vida.

En 1981 o Grupo Tespis estreaba en Lugo a súa adaptación do Poema en catro tempos de Eduardo Blanco Amor. Ese ano 81 escribe a peciña para guiñol  Entremés do vintecinco de xullo, obra inédita como a Chamada para o 25 de xullo (1980). En 1982 os históricos Cadernos da Escola Dramática Galega acollen o tamén exitoso Auto do Maio esmaiolado, traducido ao euskara (1985), estreado en 1975 e representado en varias ocasións[29] e no que o dramaturgo de Outeiro de Rei recrea o Maio de Santa Cruz de Laza.

Nos anos 80 Manuel María daba a coñecer na revista Follas secas o Auto do camiñante (1985), o Auto do pescador de cana (1986) e o Entremés da OTAN (1986) mentres o Concello de Carral publicaba en 1989 o seu Abril. Esta peza, titulada inicialmente A revolución de 1846, é representada polos veciños de Carral desde 1996 coincidindo co aniversario dos fusilamentos dos mártires de Carral.

El Correo Gallego posibilitou a edición en 1991 das peciñas Brevísimo Auto de Outono e Paso do viño novo e en 1992 da Farsa /…/ da comell/hada/…/ e aínda do volume (1992) que contén o Trebón –estreada en 1976 no Carballiño pola Auriense e representada en varias ocasións polos grupos Auriense e Valle-Inclán cos que o noso autor colaborou- e Farsa do Bululú, escrita entre 1969 e 1970, Premio Abrente 1973 co título de O meu reino non é deste mundo, tamén estreada en 1979 en Perlío (Fene) polo grupo Tagallo, representada numerosas veces[30] e na que o autor censura o exercicio tiránico do poder polo rei Bululú e a súa esposa.

Diario 16 de Galicia publicoulle ao noso autor Lúa en 1992[31], obra á que seguiron no mesmo ano a Farsa da (…) Comell/hada (El Correo Gallego), o Auto do Castromil e o Novo entremés famoso da pesca no río Miño. En 1993 publica as pezas Brevísima farsa do Antroido de Outeiro de Rei (El Correo Gallego), o Auto do regato do Cepelo e o Auto de Don Gaiferos. Neste Auto de grande lirismo aparece Guillerme IX na súa Aquitania, o noso poeta Emilio Álvarez Blázquez e o mesmo apóstolo Santiago con quen don Gaiferos entra pola porta santa antes de morrer contento. Nos anos 80 e 90 foi tamén representada unha versión do seu popular libro Os soños na gaiola[32]. As súas últimas obras editadas son o Auto do alugado (2001) en Foz e o xa citado Edipo (2003).

  1. Unha vez foi o trebón.

Para evitar repetírmonos con outros relatores, a organización destas Xornadas solicítame que me centre na análise das obras de carácter histórico polo que nos imos centrar en Abril, Trebón e Lúa. Primeiro faremos unha breve descrición de cada unha das tres obras para finalmente tirarmos algunhas conclusións e sinalarmos varias concomitancias. E comezamos polo Trebón.

Peza escrita en 1975, estreada en 1976 polo grupo da A. C. Auriense no Carballiño en 1976 e publicada (pp. 61-95) en 1991 nunha edición non venal xunto coa Farsa de Bululú (pp. 7-60) no nº 47 da Biblioteca 114 de El Correo Gallego. A edición vai precedida do texto (páx. 5) “Dúas pezas dramáticas de Manuel María” de Xavier Castro Rodríguez. O autor informa nesta edición que a obra foi representada en 1975 polo Grupo de Teatro do Club Valle-Inclán de Lugo en 1975 e que está dedicada a Pilar Vázquez Cuesta e a Pomba Navarro Vázquez. A obra foi representada polos grupos Valle-Inclán de Lugo (1976), Xosé Antonio Vergara (1977) e Colexio Ínsua Bermúdez (1985). Tamén se representou en Lugo o 17 de maio de 2016 unha versión desta obra dentro das actividades do obradoiro Lingua Viva promovida pola Deputación luguesa.

A obra comeza cun prólogo de 24 versos (11A11B11A11B) que nos sitúa no século XV, “tempo de revoltas e de loitas” (63), no momento das revoltas irmandiñas cando estas ergueran a liberdade como bandeira, e unha esperanza que agroma en “datas feroces e fermosas” (63), xusto cando o pobo galego obedece a Roi Xordo e a Lanzós. Unha voz en off que desvela como fonte a información de Vasco da Ponte transmitida pola Historia de Galicia de Risco (2ª edición, 1971) sinala as seis máis poderosas liñaxes galegas daqueles días: a Casa de Lemos, a máis poderosa, a Casa de Andrade, dona das Mariñas, a de Trastámara, a de Soutomaior, no bispado de Tui, a de Altamira e a de Sarmiento, dos condes de Ribadavia.

A seguir asistimos a unha xuntanza dos irmandiños con representantes de vilas e cidades que se celebra en Compostela. Baixo o lema “Deus fratesque galeciae” defenden a loita contra tiranías e privilexios, a terra para quen a traballe, abaixo castelos e fortalezas, tribunais populares, igualdade en dereitos e deberes na procura dunha Galiza popular e nova. Participan na xuntanza Diego de Lemos, Martiño de Valladares, Francisco de Hortas, Pedro Zoqueiro, Froilán Pérez e Alfonso de Camba.

A seguinte escena acontece na sala dun castelo onde se cobran todo tipo de “trabucos e contribuciós”(66): a facendeira, a goiosa, os foros, a fogaza, a moeda, as calzas, a loitosa, os portádegos, a mañaría, a enliza, a movicia, o fonsado e o conducho. O alcalde do castelo entre insultos e ameazas aos paisanos (Paulo Curutelo, Xohán de Barciela, Alonso de Buxán, Diego da Penela) cobra tamén a quen non pode pagar. As voces dos labregos, contra quen cargan na fuxida pecheiros e peóns, denuncian as calamidades que pasan: trabucos, roubos, maltrato, abusos ás mulleres…

Unha voz en off sitúa a acción no ano de 1431 cando exercía a súa tiranía o chamado O Mao, Nuno Freire de Andrade, III señor de Andrade. E cando os irmandiños estaban liderados por Roi Xordo, triunfantes nas terras de Pontedeume e Betanzos. O Mao recada reforzos e logra primeiro vencer aos sublevados e logo espallar unha terríbel represión que supón o aforcamento dos irmandiños e o presidio para Roi Xordo, morto naquel ano 1431. O poeta Manuel María volve ao verso para inserir os corenta versos (11A11B11A11B) da súa “Elexía por Roi Xordo” a quen retrata como un heroe guieiro dun pobo honrado e dunha “terra desgraciada” (72), como unha bandeira e unha esperanza, como un compañeiro “que estamos agardando” (72), como un patriota:

“¡Eres a esencia eterna de Galicia,

Única patria posible e verdadeira” (72).

A seguinte escena lévanos ao ano 1432 e a unha xuntanza do concello de Ferrol que non quer pertencer á Casa de Andrade nin padecer as desfeitas do Mao e do seu fillo Pero. O procurador do concello non conseguiu ser recibido en Zamora nin polo rei Xoán II nin polo seu ministro Álvaro de Luna polo que pretenden sumarse aos irmandiños.

Estamos agora nun cuarto de xustiza dun castelo dun señor galego da época onde o xuíz defende a desigualdade e practica a inxustiza esixindo aos labregos (Pedro Paxariño, Paio Pérez, Mingos Catoira) moreas de soldos e castigándoos con centos de paus e mesmo coa forca.

Nunha nova xuntanza dos irmandiños, en Compostela ou en Melide, organízase a revolta -fálase de “loita armada”- e discútense os seus pormenores. Poden ser mobilizados 80.000 homes. Diego de Lemos, Pedro Osorio e Alfonso de Lanzós actuarán respectivamente en Lugo, Sarria e Monforte; en Compostela, Padrón, Pontevedra e Tui; en Vilalba e Mondoñedo.

A voz en off fai unha crónica da situación de guerra total á altura de 1467-69: derrubamento de castelos e fortalezas, tribunais populares, señores feudais fuxidos e agochados. O poeta Manuel María insire agora outros corenta versos (11A11B11A11B) en “Gloria e triunfo dos irmandiños” nos que se celebra esa Galiza ceibe e vitoriosa que constrúe a súa historia liderada por homes bos e xenerosos como os citados Diego de Lemos, Pedro Osorio e Alfonso de Lanzós.

Na seguinte escena asistimos a unha xuntanza de señores galegos en Monção dispostos a recuperar as súas terras e privilexios (desde Tui a Compostela ou Lugo) mesmo usando novos instrumentos bélicos (arcabuces e culebrinas) como eran as armas de fogo de pólvora. Na xuntanza participan Pedro Madruga, que buscou amparo no rei luso Alfonso V, o Conde de Lemos, Pardo de Cela, Fernán de Andrade e o propio arcebispo de Compostela, Alonso de Fonseca.

Un  coro de labregos vencidos por armas de fogo e que teñen a Pedro Madruga polo anticristo lamentan a traxedia dos irmandiños pasados a coitelo, a reconstrución de castelos e a negrume do seu porvir.

Estamos agora na sala de audiencias do rei Enrique IV de Castela para escenificar a submisión dos personaxes galegos. O Gran Chanceler do reino le en perfecto español o texto no que son nomeados condes (de Camiña Pedro Álvarez de Soutomaior; de Monterrei Sancho Sánchez de Ulloa; de Altamira Lope Sánchez de Moscoso) e mariscais (Pardo de Cela e Suero Gómez de Sotomaior) a quen o rei cingue respectivamente a coroa e a espada. A didascalia de Manuel María é ben acaída: “Os persoaxes galegos poden dicir algunhas frases de agradecemento e sumisión en castrapo se se considera oportuno”.

A obra conclúe con trinta e seis versos (11A11B11A11B) da “Canción de remate e esperanza” que fala de vinganza e de derrota, na que asistimos a unha defensa do pobo puro e traballador (“O povo foi derrotado non vencido”, 95) e a unha fe nun porvir onde rexurdirá esta semente irmandiña: “E esa boa semente ha frolecer” (95).

  1. Abril de lume e ferro.

Esta peza que evoca a revolución galega de 1846 e os Mártires de Carral foi estreada na vila de Carral en 1996 por un grupo de veciños baixo a dirección do mestre Mario Gallego Rey e seguiu representándose polo menos até 2004 cando nace a A. C. Lume e Ferro que realiza diversas actividades como a entrega do Premio Mártires da Liberdade, que recibiron Manuel María e Mario Gallego, representando a obra en lugares tan emblemáticos como Teo, Betanzos, Vilalba ou Lugo.

Na nota do autor á edición de 1989 feita polo Concello de Carral, Manuel María sinala que a obra foi escrita en 1974 e que pretendeu ofrecer unha visión galega e obxectiva duns feitos históricos que aparecen na obra entre aspas.

A acción sitúase o 31 de marzo de 1846 na Sala de Armas do Cuartel de Lugo. Uns oficiais critican a humillación que padece o exército e o país e critican a política de Narváez. Solís pola súa parte explica o plan para o alzamento en Lugo, Compostela, Vigo, Baiona, o Morrazo e Tui e le a proclama ás tropas asinada en Lugo o 2 de abril de 1846. Apróbanse as ordes que suprimen o concello, a deputación e o poder da policía en Lugo ao tempo que se constitúe a Xunta de Goberno. A revolución galega está en marcha e vai triunfando.

Na seguinte escena, Juan de Villalonga, Capitán Xeneral de Galiza, le un texto en español no que se ameaza con xulgar aos revolucionarios que xa estableceron en Vigo Xunta de Goberno.

Logo dun poema de trinta e un versos (11A11B11A11B) en favor da liberdade e en contra da tiranía no que se le “Galicia é o empeño máis fermoso”, a acción trasládase, con gabanzas de Faraldo, a Compostela onde se constituíu a Xunta de Goberno Revolucionario e se pretende reorganizar o Batallón Literario. Animan a causa os estudantes, Romero Ortiz e o poeta Añón que subliña o amor que lle hai que profesar a Galiza.

Tamén en Compostela, na sala dun cuartel, Solís e os seus homes  Rubín e Buceta repasan a situación territorial da revolución. Senten o apoio do pobo. Solís irá á Coruña e Ferrol.

A seguir asistimos en Compostela á Xunta Superior Provisional de Goberno de Galiza con presenza de Faraldo e dos militares Solís e Rubin ascendidos a Mariscais de Campo. Solís aparece como un cabaleiro militar, un revolucionario entregado a conquistar a xusta liberdade a que ten dereito Galiza, coa que está plenamente identificado como un galego máis. O xornal A revolución espallará o ideario revolucionario. Faraldo le as reformas económicas e gobernativas e as medidas de guerra da Xunta ás que adhere Solís. Entre as primeiras cambios fiscais, educativos e a declaración de nulidade dos actos do goberno de Madrid. Entre as segundas formar un Batallón de Defensores do Pobo ou converter aos gardas civís en Guías da Liberdade.

Na seguinte escena un coro de xentes do pobo apoian a revolución ao tempo que reclaman armas para defenderen a terra, o pan, a fala, a xustiza, a igualdade e a liberdade.

Logo dun poema de homenaxe a Faraldo como conciencia da terra e facho da revolución, unha voz en off oraliza o comunicado da Xunta de Galiza asinado o 15 de abril co propósito de que se cumpra a vontade popular de deixar de ser colonia da corte.

Na casa coruñesa de Xoana de Vega a condesa departe co cónsul de Francia e co cónsul e co vicecónsul de Inglaterra. Arremeten contra os revolucionarios independentistas e a propia Xoana de Vega que considera o galego “brután” admite que de Galiza gusta dos manxares e da paisaxe. Galiza se deixa de ser gobernada desde Madrid caería na barbarie, no tribalismo, no canibalismo. A condesa propón obrigar aos galegos a renunciar á súa lingua e tamén á liberdade, a cambiar a arrepiante gaita pola guitarra e o flamenco.

Na Capitanía Xeral, na Coruña, recoñecen os progresos dos rebeldes en toda Galiza, mesmo o honor de Solís, desconfían da Condesa de Espoz e Mina e artellan a operación que sufoque a revolución.

Solís está no Mosteiro de San Martiño Pinario e non quere admitir que todo está perdido. Porque para el polo menos no futuro haberá quen veña culminar o soño destes días. A pesar dos seus trinta e un anos, Solís está disposto a chegar até o final e resistir o máximo.

Logo dun poema de homenaxe a Solís, “corazón indomábel”, o Xeneral Concha informa do combate mantido cos rebeldes en Cacheiras. Con resultado de 1400 prisioneiros, deles 54 oficiais, incluído Solís. A seguir segue lendo o Capitán Xeneral Villalonga que como Concha usa o español.

A voz en off comunica que Villalonga nomeou Tribunal de Guerra en Carral o 25 de abril de 1846 condenando a morrer fusilados ao propio Solís e a Víctor Velasco. A Solís intentan fusilalo polas costas no adro de Paleo o 26 de abril. O militar non o permitiu e morreu como un militar honrado e un cabaleiro. Logo foron fusilados os outros oficiais conformando un cadro arrepiante. O 27 de abril os cadáveres foron enterrados en Paleo. Nunca se soubo por que o brigadier Leoncio Rubin de Celis non intentara salvar a Solís e aos seus compañeiros, abandonando nas montañas de San Xurxo de Sacos (Pontevedra) antes de embarcar en Vigo. A voz en off fai a relación dos militares pasados polas armas: Solís e os seus once compañeiros[33].

En cadanseu podium están o Capitán Xeneral de Galiza e o Ministro da Guerra. O primeiro solicita unha longa estadía no estranxeiro para Xoana de Vega e pronuncia, agora significativamente en galego, as últimas palabras da obra enunciando os seus inimigos “fillos de puta”: revolucionarios, masóns, ateos, separatistas.

  1. A lúa vai encoberta.

Esta obra foi publicada en 1992 tamén nunha edición non venal dentro da Biblioteca de Autores Galegos do Diario 16 de Galicia. Nunha nota do autor (7) este recoñece que a peza fora escrita nos anos 70 atendendo o encargo do grupo teatral da Auriense que xa representara Unha vez foi o trebón. Comezados os ensaios, o grupo desfaise e fica sen representar esa obra longa na que Manuel María pretende dar unha visión de Galiza desde a guerra civil aos anos 70. E engade: “Un anaco da historia dramática do noso país por recuperar a súa auténtica persoalidade, contada dun xeito fragmentado e subxetivo. Unha obra, penso, que vai contracorrente da ideoloxía e da estética reinante” (7). A obra foi estreada con dirección de Daniel Baamonde en 2005 no Principal de Compostela para a A. C. O Galo, tamén en Ferrol e no local da A. C. O Galo e en 2006 en Ribadeo polo grupo Conxunto Valdeiro. Ao longo de once escenas viaxamos no tempo desde 1936 a 1977.

A peza está pensada para representarse nun espazo lonxe das salas de teatro: unha taberna, un teleclube, unha asociación cultural ou de veciños. Fai fincapé o autor na importancia da luz e sitúa como obxecto importante un aparello de radio grande como os que había nas casas antes de 1936. Ao final de cada fragmento faise o escuro.

Polo aparello de radio unha voz sitúanos no mes de xullo do 36 cando plebiscitado o Estatuto de Autonomía, Castelao fai entrega do mesmo en Madrid ao presidente do Congreso. Un grupo de homes armados disparan contra todo e todos -público incluído- convertendo a escena nunha “pantomima patética e arrepiante” (10) pero incapaces de evitar que o aparello de radio repita até en dez ocasións o resultado do plebiscito estatutario.

Na seguinte escena, nunha vila ou cidade, as novas autoridades (X, F, R) defenden o discurso do novo réxime: a razón da violencia, a concepción da muller engaiolada na cociña e como repouso do guerreiro, diatribas contra o ateísmo, o socialismo e o comunismo, o  reino da inmoralidade, a política de ameazas e de peticións ao pobo para que se deixe guiar.

Nun lugar arredado da fraga ou da montaña dous gardas que o son por non emigrar e por non morrer de fame aproveitando un confidente andan á caza dun guerrilleiro cando xa caeran os Concheiros, Manuel Ponte, o Curuxas e o Foucellas. O guerrilleiro chamado o Reboleiras aparece cantándolle en verso á patria e aínda que é golpeado e detido polos gardas logra desatarse e matalos aos dous, a un accidentalmente, ao outro á mantenta.

Na seguinte escena, nun mercado ou feira, un coro de labregos denuncian a súa ruína e un deles é detido acusado de subversivo, separatista e masón. Fica en evidencia, coas novas autoridades, o programa forestal franquista: monte comunal poboado de piñeiros, revolución “nacisocial” e concentración parcelaria. O franquismo promove a emigración a América e tamén a Europa. Pide paz e orde. Os labregos escollen o camiño da emigración. Outra vez.

Agora os personaxes son do mundo da cultura. Habitan un vello cuarto de arañeiras e cadeiras vetustas. Mesmo envellecen en escena. Son o Xefe da Tribu, o Bardo, o Presidente do Clan e o Druída. Mergullados na saudade, foxen do termo nación, gábanse de seren independentes e celebran o espírito aventureiro dos nosos paisanos. Desprezativos co obreiro aspiran a salvar espiritualmente ao pobo mentres critican a falta de liberdade de reunión e sindicación. Defenden unha cultura cristiá e céltica, o existencialismo alemán e propoñen editar unha revista elitista (100 exemplares) e bilingüe con este título: Saudade do alén e ser metafísico trascendente. Todos escribirán sobre a saudade e todos entoan o seu himno sobre a saudade, “luz e frol da nosa terra” (45).

A seguinte escena está protagonizada por tres mozos e unha moza que non participaran na guerra e que á altura de 1964-65 toman conciencia política do seu país e dos seus problemas. A escena divídese en dúas partes. Nunha está situado o narrador. Estamos no contexto da revolución cubana, Alxeria, a emigración masiva. Entenden que o país está asoballado quer no plano cultural quer no político e dada a liquidación do nacionalismo organizado deciden un 25 de xullo retomar ese traballo político e organizar a actividade nacionalista. Están posicionados en contra do nacionalismo culturalista e de dereitas e propoñen unha organización revolucionaria, anticapitalista, con dirección na Galiza que persiga a liberación nacional e popular e que defenda os intereses do pobo traballador. As súas prioridades son a educación, o idioma, a reforma agraria e pesqueira, o dereito á autodeterminación fóra do autonomismo, sindicatos propios ou a defensa da parroquia.

A nova escena lévanos ás loitas obreiras de 1970, principalmente nos asteleiros de Bazán e Astano en Ferrol, ao asasinato de Amador Rei e Daniel Niebla aos que se dedica a “Canción en verso sobre Amador e Daniel”, á represión policial que trae efectivos de varias capitais do estado, á folga xeral que se vive en Vigo e noutros lugares, ao despedimento de obreiros con referencias tamén a outras loitas en Castrelo de Miño, Baldaio, As Encrobas ou á cota empresarial da Seguridade Social Agraria.

O protagonista da seguinte escena é un ilustre orador que como “obrero intelectual” fala en español ao considerar o galego un “dialecto coloquial” e pretender ser lido en Madrid. Vaticina a morte do galego e defende o bilingüismo. O Público recitará precisamente un poema contra o bilingüismo.

Agora volven os mozos e a moza de antes nun cuarto modesto cheo de libros e xornais. Houbo unha operación policial que deu como resultado un morto. A muller le un poema. Prepárase unha publicación.

Tamén reaparecen as vellas autoridades franquistas agora disfrazadas de demócratas e de galeguistas, autonomistas, europeístas e antinacionalistas. Tamén moi partidarios do bilingüismo piden o voto de labregos e mariñeiros, de emigrantes e vilegos.

Volven á escena vestidos de elegantes executivos o Xefe da Tribu, o Bardo, o Presidente do Clan e o Druída. Desde un restaurante celebran a chegada da democracia, defenden a auto-MONÍA e o folclore ao tempo que critican o nacionalismo. Pretenden poder, diñeiro, medios de comunicación, situar como Xefe Supremo ao Presidente do Clan e aspiran a introducirse nos principais partidos políticos: Partido da Dereita Integral, Partido do Medio Mediatizado e Democracia Socializante Moderadiña. A escena remata cunha canción en verso para estes raposos vellos que son a intelectualidade, unha intelectualidade que Esteban Radío (1996) relaciona co que significou Realidade Galega.

Na derradeira escena asistimos á dialéctica entre un home e unha muller; o home vive malamente e sen conciencia política, pide un subsidio e desconfía tanto da xustiza como da propia política e está disposto a entregar o seu voto a quen lle faga un favor. Pola súa parte, a muller quer infundir ao home ideais políticos e ela finaliza a peza con esta “Cántiga popular”[34] (95) da que o autor tira o título da obra:

“A lúa vai encoberta,

A min pouco se me da:

¡ a lúa que a min me aluma

Dentro do meu peito está!.

María Pilar García Negro (2009: 232-233) sinala unha diverxencia no final da obra entre a versión orixinal (1977) e a publicada (1992) onde se elimina “aquela emerxencia da loita e organización nacionalista” froito “quizais da posición autorial de 1992, máis descrida ou desencantada do que antano”.

  1. Coda.

O dramaturgo, o poeta, o artista da palabra non é un historiador pero tamén neste caso fai unha lectura interesada e interesante da historia. Aproveitando a documentación histórica, en boca de narradores ou voces en off, referida a tres momentos determinantes da historia galega nos que se dirimen as liberdades do noso país. Nestas obras agroma unha mirada nacional galega da historia.

A respecto das revoltas irmandiñas do século XV evócase a chamada irmandade Fusquenlla de 1431 liderada por Roi Xordo contra o señorío dos Andrade; a gran revolta irmandiña dos anos 60 por toda Galiza liderada por Alonso de Lanzós e Diego de Lemos cuxo fracaso significou castigo e represión e unha nova orde (a da doma e castración).

No caso da Revolución de 1846 conviven o recorte de liberdades e dereitos xunto á centralización. Un alzamento liberal ligado ao movemento provincialista (Galiza non quere ser colonia) que será lembrado pola xeración de Murguía en La Oliva (1856) e no espírito do Banquete de Conxo (1856). O propio Murguía intervén cando a inauguración do Monumento aos Mártires en Carral en 1904. Como o fará Manuel Lugrís na homenaxe de 1931. E Tettmancy (1908; 1912) escribe os seus libros sobre os feitos.

A época abordada en Lúa viviuna o propio Manuel María e está lexitimado para facer unha crónica persoal sobre o período franquista. Mesmo para apuntar algúns dos pecados orixinais cometidos na transición cuxas consecuencias aínda padecemos.

A dialéctica que se repite nas pezas é moi simple pero moi rotunda: opresión vs. liberación de Galiza. A historia abortou en varias ocasións as ansias de liberdade, xustiza e prosperidade deste pobo humilde, honrado e traballador que tanto leva sufrido. Un pobo que foi derrotado na época dos irmandiños, derrotado nos soños fusilados en Carral, derrotado na longa noite de pedra do franquismo pero non vencido.

Non vencido un pobo que tivo que padecer a poderosos inimigos como nas pezas son Nuno Freire de Andrade o Mao, Pedro Madruga, Pardo de Cela, o arcebispo de Compostela, Narváez, Juan de Villalonga, Xoana de Vega, o Xeneral La Concha, o franquismo con todas as súas armas represivas, o culturalismo elitista e evasivo e mesmo para o autor o galeguismo reaccionario.

Hai nestas obras xa non só unha esperanza senón a certeza de que o pasado non é inútil, a busca da liberdade e da xustiza non pode ser estéril. Por iso as obras teñen poemas que espallan esa esperanza e que homenaxean ás grandes figuras de onte e de hoxe, desde Roi Xordo a Amador e Daniel pasando por Solís. Líderes dos que aprender como Alfonso de Lanzós, o propio Faraldo, os guerrillleiros antifranquistas, o nacionalismo de esquerdas, os obreiros e labregos que máis padeceron a historia, as persoas que sempre se entregaron polo ben común e os intereses colectivos.

Obras moitas veces en clave épica, dosificadas en escenas non exentas de didactismo e que podemos inscribir nunha frondosa tradición literaria constituída por textos de Ramón Cabanillas, Otero Pedrayo, Luís Seoane, Daniel Cortezón, Euloxio Ruibal, Méndez Ferrín, Bernández Vilar ou Xosé Miranda. Porque polo menos para nós a literatura e o teatro constitúen en si mesmos unha mirada novidosa, necesaria e estimulante dunha historia moitas veces interesadamente agochada e deformada.

Rematamos necesariamente a nosa intervención nestas Xornadas. Sabemos que o teatro de Manuel María, o máis coñecido e o menos popular, forma parte dun dos ríos de palabras máis fecundos que deu a Galiza contemporánea. Un río que camiña cheo de fermosas falas, de razoábeis dúbidas e de moito país inserido nos seus meandros. Contra o silencio, contra o medo, contra a desconfianza precisamos  da voz e da palabra de Manuel María. Como quería a nosa chorada Luísa Villalta (2001), a voz dun poeta, Manuel María, “a falar desde esa escura ribeira coa distancia de quen lembra e de quen, portanto, sabe de onde vén e cara onde vai o río que nutre a súa terra que é a nosa”. Moitas grazas.

  1. Bibliografía citada e básica sobre o teatro de Manuel María.

Braxe, Lino (2016): “Manuel María e o teatro”, La Opinión, 23-V-2016.

Dacosta, Henrique (2016 a): “Manuel María e o teatro”, Diario de Ferrol, 5-V-2016.

Dacosta, Henrique (2016 b): “A escrita dramática de Manuel María ”, El Ideal Gallego, 17-V-2016.

Del Caño, Xosé Manuel (1990): Conversas con Manuel María. Vigo: Xerais.

Esteban Radío, Santiago (1996): “Introdución. O teatro de Manuel María” en Manuel María,  Barriga verde, 4ª edición, Ourense: Galiza editora, 13-33.

García Negro, María Pilar (2009): “O teatro de Manuel María” en Manuel María: literatura e nación, A Coruña: UDC, 227-250.

Gómez Torres, Camilo (1996): “Manuel María e o seu tempo” na Historia da literatura galega, Vigo: AS-PG/ANT, vol. 4, 1217-1248.

Gómez Torres, Camilo (2001): Manuel María: os traballos e os días. Santiago: Laiovento.

Gómez Torres, Camilo (2003): Bibliografía de Manuel María. Lugo: Fundación Manuel María.

Gómez Torres, Camilo (2005 a): “Manuel María. Bibliografía teatral”, Casahamlet, 7, 84-91.

Gómez Torres, Camilo (2005 b): O tempo vital de Manuel María. Vigo: A Nosa Terra.

López Silva, Inma e Vilavedra, Dolores (2002): Un abrente teatral. As mostras e o concurso de teatro de Ribadavia. Vigo: Galaxia.

Lorenzo Pérez, Carlos (2001): “Representación en Carral”, en Manuel María, Lugo: Ophiusa, 471-473.

Lourenzo, Manuel e Pillado, Francisco (1979): O teatro galego. Sada: Eds. do Castro.

Lourenzo, Manuel e Pillado, Francisco (1982): Antoloxía do teatro galego. Sada: Eds. do Castro.

Lourenzo, Manuel (1987): “Arredor do teatro de Manuel María”, Follas secas (Ourense), 12, 16-21.

Manuel María (1955): “Barriga verde”, El Progreso, 25-VIII-1955.

Manuel María (1957): “Teatro gallego. Vieiro choído, de Franco Grande”, El Progreso, 27-XII-1957.

Manuel María (1958): “El teatro gallego”, El Ideal Gallego, 5-IX-1958.

Manuel María (1959 a): “El teatro gallego”, Lugo, B. Aires, 1959.

Manuel María (1959 b): “Don Hamlet, de Cunqueiro”, El Progreso, 10-X-1959.

Manuel María (1965): “Libros. A outra banda do Iberr, de X. Torres”, Faro de Vigo, 27-VI-1965.

Manuel María (1970): “Noticia del Teatro Gallego”, Primer Acto, 120, 8-17. (Tamén se edita neste número a súa tradución de Os vellos de Castelao nas páxinas 37-55).

Manuel María (1982): “Nota brevísima encol do teatro de don Ramón Otero Pedrayo”, Caderno do Espectáculo, 3, 14.

Manuel María (1984): “O Centro Dramático Galego”, A Nosa Terra, 25-X-1984.

Manuel María (1989): Abril de lume e ferro. Carral: Concello.

Manuel María (1991): “Consideracións encol do noso teatro en xeral e de A casa dos afogados, en particular”, El Correo Gallego, 17-III-1991.

Manuel María (1992 a): Unha vez foi o trebón. Santiago: El Correo Gallego, Biblioteca 114, nº 47.

Manuel María (1992 b): A lúa vai encoberta. Vigo: Diario 16 de Galicia, Biblioteca de Autores Galegos, nº 73.

Manuel María (1995 a): “Breve nota encol do teatro”, EL Correo Gallego, 17-IX-1995.

Manuel María (1995 b): “O desengano do Prioiro en Ribadavia”, EL Correo Gallego, 30-XI-1995.

Manuel María (1996 a): “O teatro de Otero a prol da vida, a esperanza, a beleza e a razón de viver”, A Nosa Terra, 1-II-1996.

Manuel María (1996 b): “O 150 aniversario dos Mártires de Carral”, El Correo Gallego, 26-IV-1996.

Manuel María (1998): “Adeus a un teatro”, EL Correo Gallego, 5-V-1998.

Manuel María (2000 a): “Lembranza dun  teatro”, EL Correo Gallego, 11-VI-2000.

Manuel María (2000 b): “Don Hamlet, de Cunqueiro, en Lugo”, Casahamlet, 2, 16-17.

Manuel María (2003):  Edipo. A Coruña: Biblioteca Arquivo Teatral F. Pillado.

Mato Fondo, Miguel (2001):  “A súa obra dramática: carácter e diversidade temática” en Manuel María, Lugo: Ophiusa, 459-470.

Mato Fondo, Miguel (2002): “Edipo, aquel inxenuo poeta (Unha achega ó teatro de Manuel María)”, Casahamlet, 4, 471-473.

Mato Fondo, Miguel (2003):  “Introdución” en Edipo, A Coruña: Biblioteca Arquivo Teatral F. Pillado, 15-64.

Mato Fondo, Miguel (2011):  Señardade da luz (a obra poética de Manuel María). A Coruña: A. C. Alexandre Bóveda.

Rabuñal Corgo, Henrique (2003):  “Un poema para cada cousa”, La Voz de Galicia, 16-II-2003.

Rabuñal Corgo, Henrique (2009):  “Os primeiros autos de Manuel María no contexto do teatro galego dos anos 50 e 60” en Manuel María: literatura e nación, A Coruña: UDC, 251-268.

Rabuñal Corgo, Henrique (2009):  “Manuel María”, www.radiocoruna.com, 15-VII-2015.

Riobó, Pedro P. (1999): O teatro galego contemporáneo (1936-1996). A Coruña: Biblioteca- Arquivo F. Pillado.

Tato, Laura (2000): “O teatro desde 1936” no volume A literatura desde 1936 ata hoxe: poesía e teatro, A Coruña: Hércules, 442-511.

Varios autores (2001): Literatura galega. Século XX . Vigo: Procugasa.

Villalta, Luísa (2001): “Que é a realidade?”, en Manuel María, Lugo: Ophiusa, 533-535

 

 

[1] Conferencia pronunciada en Carral o 18 de xuño de 2016 dentro das Xornadas “O teatro de Manuel María” e no Simposio “Manuel María” na RAG. Para referírmonos ás obras Abril de lume e ferro, Unha vez foi o trebón e A lúa vai encoberta usaremos respectivamente Abril, Trebón e Lúa. Todas as referencias a estas obras sono ás edicións que citamos no final deste traballo. Este texto foi publicado no Boletín da Real Academia Galega nº, 377, 2016, pp. 133-154.

[2] No  meu artigo (2003) “Un poema para cada cousa”.

[3] Entre outras no volume Para Francisco Rodríguez: mar de liberdade (1989) ou nos libros Novo do trinque (1997), Negra sombra (2003), Alma de beiramar (2003) ou na Homenaxe poética ao trobador Xohán de Requeixo (2003).

[4] A última vez en Rabuñal (2015).

 

[5] Coincide co manifestado pola profesora Laura Tato (2000: 476-477).

[6] Aquí sitúa Abril, Trebón e Lúa.

[7] Véxase tamén Gómez Torres (2005 b).

[8] Véxase o traballo de Carlos Lorenzo Pérez (2001).

[9] Tamén autor (2011) dunha monografía sobre a obra poética de Manuel María.

[10] Auto do labrego, Auto do mariñeiro, Auto de don Gaiferos, Auto do Castromil e Barriga verde.

[11] Farsa de Bululú, Entremés da OTAN, Auto trascendental da escola tradicional.

[12] Con Abril, Trebón e Lúa figura o Auto do Castromil e o Auto de don Gaiferos.

[13] Con Edipo, a Berenguela, Farsa de Bululú e o Auto trascendental da Escola tradicional.

[14] Do taberneiro, o labrego, o mariñeiro e a costureira.

[15] A este apartado pertencería A folga, Auto da autonomía, Entremés do 25 de xullo, Día da Patria Galega e Farsa (…) da Comell/lhada.

[16] En concreto a adaptación do Poema en catro tempos e o Manifesto Galego de 1994.

[17] Véxanse na bibliografía os seus artigos dos anos 50 e 60.

[18] Cine-Clube Rivadavia (1969), Breogán (1970; 1975), A. Cultural de Vigo (1972), Teleclube de Vilaronte (1972), Teleclube de Begonte (1972), A Xanela (1972), Val de Sarria (1975; 1976), Xermolos (1982), Escola de Deseño Obradoiro (1991) e o IES Daviña Rey (1998).

[19] Véxase de Manuel María (1955) “Barriga verde”.

[20] Na revista Primer Acto, 120.

[21] Polos grupos O Espantallo (1976), Guieiro (1979), Berenguela (1980), Colexio de Reibón (1982), Agrocovo (1983), Vagalume (1983), Colexio L. Pimentel (1985), Colexio C. Arenal da Pobra de San Xiao (1985), Colexio de Moreda (1987), Colexio de Vilamartín (1987), Colexio do Valadouro (1987),  Calasanz da Coruña (1987), Escolapios da Coruña (1987), Colexio Ayala (1989), Os Innomeables (1991), A.C. Osorio G. (1991), Colexio de Escairón (1991), Teatro Técola (1999) ou o IES U. Lugrís de Malpica (2004).

[22] Véxase o libro de Inma López Silva e Dolores Vilavedra (2002).

[23] “O desengano do Prioiro” no programa do Teatro do Aquí (1995).

[24] Manuel María (1991).

[25] Véxase o seu traballo no número 3 (1982: 14).

[26] “Véxase Manuel María (1984; 1996 a).

[27] Sobre o Hamlet de Cunqueiro no número 2.

[28] Véxase Manuel María (1995 a; 1995 b; 1998; 2000 a).

[29] Polos grupos O Espantallo (1975;1976) e Troula-2 (1993).

[30] Polos grupos Celme (1984) e Alumnos de Acceso de Monforte (1995).

[31] Estreada con dirección de Daniel Baamonde en 2005 para a A.C. O Galo.

[32] Polo grupo Agrocovo (1983; 1992; 1993).

[33] Ademais de Solís son pasados polas armas os comandantes e capitáns do exército Víctor Velasco, Manuel Ferrer, Jacinto Dabán, Fermín Mariné, Ramón José Lloréns, Juan Sánchez, Ignacio de la Infanta, Santiago Lallave, Manuel Márquez, José Martínez e Felipe Velero.

[34] Cantiga de espadelada que figura en diversos cancioneiros como no Canto popular gallego (Madrid, 1940) de Fr. Luís María Fernández Espinosa.

COMUNICACIÓN POLÍTICA E DISCURSO EN A NOSA TERRA (1916-1918)

COMUNICACIÓN POLÍTICA E DISCURSO EN A NOSA TERRA[1] (1916-1918)

HENRIQUE RABUÑAL

I

Queremos comezar felicitándonos pola pluralidade e inclusividade con que se gobernou este Simposio que se vén unir a un conxunto de iniciativas para coa distancia dun século revisar o alto significado das IF e a súa influencia na Galiza actual. Velaí os libros e traballos publicados este ano como, entre outros, os coordinados por Luís Cochón, polo profesor Diéguez Cequiel, as antoloxías da Academia, o monográfico da revista Murguía (32) ou a espléndida obra de Emilio Xosé Ínsua (2016)[2].

Na presente comunicación faremos unha reflexión das formas de comunicación política que se conteñen en ANT (1916-1918) tratando de comprender e repasar o funcionamento global dos seus redactores e colaboradores e para captar os grandes asuntos que constitúen o argumentario irmandiño, repetido por moitos autores. Sendo estes tantos decidimos facer unha selección e centrarnos nas colaboracións escritas nestes primeiros anos dos irmáns Villar Ponte, de Peña Novo, Porteiro Garea, Xaime Quintanilla e o profesor Viqueira, vinculados ás tres grandes localidades coruñesas: Compostela, Ferrol e A Coruña, cidade esta onde se concentra o maior número de seguidores das IF, capital humana do movemento e desde onde traballa o equipo que fai posíbel ANT. Son autores que xunto a outros constitúen esa “xeración do 16” de bravos “loitadores” de que fala nun espléndido escrito Ramón Villar Ponte (1977).

Sabemos que na bibliografía galega existen moitas monografías e traballos, comezando polos do profesor Beramendi[3] que de diversa maneira se achegan á comprensión do que supuxeron as IF na política e na cultura galegas.

A primeira conclusión á vista destas achegas é que temos que sentirnos en moitos aspectos herdeiros daquelas persoas que hai 100 anos encetaron, insinuaron ou practicaron nun entorno moi hostil discursos e accións moi válidos e estimulantes para a política e a cultura do noso país. Para a defensa e cultivo do noso idioma e para a existencia do que hoxe chamamos “suxeito político” referido a Galiza. E para tantas outras cousas que se están debullando nas sesións deste Simposio.

II

Non sería difícil establecermos numerosos paralelismos coa situación actual. A pesar das moitas distancias innegábeis. Sinalaremos algúns. A dialéctica e o enfrontamento cos partidos do “turno”, hoxe serían da casta ou como pouco do sistema, sempre reticentes a que se discuta o seu funcionamento e a que se dispute o espazo que pretenden ocupar sen ningunha (con)cesión. A visión moi crítica co sistema da restauración borbónica, moi centralista, moi caciquil e cun prototipo de político profesional en xeral nada escravo dos intereses da maioría social. Ou moi xordo perante as súas demandas. A necesidade de tomar partido na política do estado para que exista xustamente outro modelo de gobernanza e de estado, sumativo, inclusivo, verdadeiramente plurinacional diríamos hoxe.

O papel duns medios de comunicación, hoxe acontece cos impresos, e non só, que antepoñen os intereses do sistema porque fan parte del. Porque se retroalimentan mutuamente.  A fixación dunha axenda política que descende da afirmación nacional de Galiza e a demanda de autogoberno e autonomía, a cuestións moi concretas en materia económica, nas comunicacións, especialmente ferroviarias, no dereito á vivenda, á sanidade ou á educación.

Nas relacións con outras nacións do estado, en particular con Cataluña pois xa daquela existe o que algúns chaman a cuestión catalá, e a atención brindada a outras nacións asoballadas que logo da primeira gran guerra protagonizan episodios emblemáticos, caso de Polonia ou de Irlanda. Tamén na axenda as relacións, culturais e non só, con Portugal e as divisións internas, as desercións, as crises sucesivas que os irmandiños viven case de xeito sistémico e permanente.

Como vemos moitas concomitancias e moitos problemas que lonxe de se resolveren parecen enquistados endemicamente. A ditadura franquista non resolveu ningún e ao parecer a transición e as súas medicinas tampouco acaban de ser efectivas. As IF nacen nun momento de agonía e esclerose da restauración previa á ditadura de Primo de Rivera, con lexislaturas breves e conflitivas, con altas doses de corrupción e caciquismo, cun “turnismo” degradante, con alta conflitividade no mundo laboral e agrario e coa reconfiguración que vai supor na escena internacional a I Guerra Mundial.

III

Sendo os campos de análise tan vastos e complexos, limitaremos a nosa reflexión aos primeiros 56 números de ANT publicados decenalmente entre o 14/11/1916 e o 30/5/1918 cando se cumpría o segundo aniversario da fundación das IF.

Non é a primeira vez que revisamos[4], sempre marabillados do espléndido material que contén, os contidos de ANT[5], cunha tiraxe de entre 1000 e 2000 exemplares e que nesta primeira etapa dirixe Antón Villar Ponte e conta coa colaboración das primeiras figuras do movemento e con outras moitas máis periféricas e menos permanentes. ANT[6] é un boletín decenal[7] presentado como “Idearium da Hirmandade da Fala en Galicia e nas colonias gallegas d’América e Portugal”, apareceu na Coruña o 14 de novembro de 1916 e desapareceu o 17 de xullo de 1936. Nesta primeira etapa aínda non se produce unha forte división interna (Beramendi fala acaidamente de “nacionalismo unido”) aínda que si notábeis desercións dalgúns dos máis entusiastas da primeira hora. Caso do idolatrado Rodrigo Sanz, de Ribalta, Carballal ou Valcárcel. Posteriormente ANT foi o boletín da IF coruñesa, logra subsistir durante a ditadura de Primo de Rivera para logo converterse no órgano do Partido Galeguista.

Algúns temas privilexiados son as eleccións municipais de 1917 nas que os irmandiños non concorren con candidaturas propias[8], as folgas de agosto de 1917, as eleccións xerais de 1918 resolvidas sen a consecución de deputados, a preparación da Asemblea de Lugo ou os debates lingüísticos e ortográficos, o seguimento do exemplo catalán e xa na esfera internacional a revolución soviética e o desenlace da I Guerra Mundial.

ANT informa da expansión e conformación do movemento nacionalista e nestes anos parece centrada en espallar e argumentar un nacionalismo por riba de partidos e de ideoloxías concretas, que acolle laicos e crentes, socialistas e krausistas, progresistas e conservadores, vellos agraristas e rexionalistas con xente moza máis soberanista.

Unidos todos na defensa dos intereses materiais e da dignidade nacional de Galiza, vista e sentida moitas veces como un país marxinado, humillado e abandonado. Maltratado nas súas necesidades económicas, nas infraestruturas que non se lle conceden, no desprezo dun sistema e dunha clase política xorda ás súas demandas. Multiplícanse consecuentemente os chamamentos á cidadanía para que esperte e conquiste a súa dignidade e os seus dereitos colectivos.

A reivindicación e o debate sobre a lingua percorren todos os días da publicación, monolingüe e moi comprometida[9]. Normalizar e normativizar o idioma. Que sendo procesos diferentes camiñan moi asociados na medida que o aumento do uso vai facendo precisa a fixación dunha norma culta para os usos escritos. O compromiso co uso da lingua é esencial. Nela reside para os irmandiños o máis xenuíno e imperecedoiro da nación.

Uso oral en actos políticos, conferencias e xuntanzas en boca de grandes figuras das letras, o xornalismo, a vida académica. Galego para todas as funcións, para todas as ocasións, para todos os xéneros. Tamén para a actividade e a comunicación políticas. Na importante actividade teatral privilexiada e animada polas IF en diversas vilas e cidades. Na administración, na xustiza, no ensino.

E tamén agroma a conciencia de que hai que construír un galego depurado que algúns irmandiños pretenden conquistar coa aproximación ao portugués con todas as vantaxes e posibilidades que encerra. Cando rescatan fragmentos do Teatro crítico do Padre Feixóo subliñan a súa idea de inserir o galego no portugués na medida en que Portugal tomou de Galiza o idioma que non é “subdialecto” do castelán. Nese contexto hai que entender a publicación, entre outros materiais, das esquemáticas trinta e seis páxinas do Compendio de gramática galega de Leandro Carré publicado coas iniciais R(amón) A(lvariño)[10] como parte dunha “Bibrioteca Galeguista”.

E arredor da lingua a literatura, dos clásicos e dos novos, dos poetas medievais e dos mozos, en verso e prosa. Incluíndo por vez primeira xéneros como o ensaio, o xornalismo, a oratoria ou o teatro escasamente cultivados en galego nas épocas anteriores.

E nun lugar moi principal a figura de Ramón Cabanillas e o seu libro Da terra asoballada (1917) que recolle o discurso anticaciquil e denuncia a situación dos labregos galegos escravizados. Cabanillas dedica os poemas a Rosalía, Curros, Pondal, Brañas, Murguía, Basilio Álvarez, Antón Villar Ponte, Severino N. Otero e o emblemático “¡En pé!” a Lois Porteiro. A súa obra teatral A man de Santiña ocupa tamén un lugar central no teatro destes anos sendo a obra coa que debuta o Conservatorio Nacional de Arte Galega en 1919 e unha das máis representadas polo noso teatro antes da guerra civil.

E coa literatura o teatro, peza estelar do proxecto nacionalista e xénero cultivado por varios persoeiros do movemento, pero tamén as artes plásticas (con gabanzas a Castelao e á temática enxebre e folclórica de Fernando Álvarez de Sotomayor), a música e o folclore. Textos doutros espazos culturais, o español, o catalán, o portugués, tamén teñen cabida en ANT. E a intención de alimentar unha mitoloxía propia con Pardo de Cela, o Padre Feixóo, os Mártires de Carral e as grandes e veneradas figuras do rexurdimento (Rosalía, Pondal e Curros). E de criticar a aqueles que tendo como imperativo o cultivo do idioma e a defensa do país non o fan ou fano de maneira cativa e contraditoria.

Pero ANT nace para ofrecer outro punto de vista sobre a vida política no estado e en Galiza. Para informar dos conflitos e loitas que se suceden cada pouco, para espellar a situación complexa do noso agro, para cuestionar a pasividade dos caciques que se repartían o territorio ferrado a ferrado, “provincia a provincia”, para falar de aranceis excesivos, de eleccións sempre esixentes, do Ferrocarril da Costa ou do que chamaríamos hoxe unha axenda social.

As relacións con Cataluña van ser moi determinantes nestes meses. En 1917 celébrase unha Semana Galega en Cataluña coa presenza de Antón Villar Ponte, Porteiro, Peña Novo, Banet ou Rodrigo Sanz e logo unha Semana Catalá en Galiza coa presenza de Cambó ou Puig i Cadafalch, presidente na altura da Mancomunidade catalá, en varias capitais galegas como A Coruña, Lugo, Compostela ou Vigo. Estaban postas as bases da colaboración coa conservadora Lliga Regionalista con vistas ás eleccións xerais do ano 1918, logo do escaso éxito colleitado polos nacionalistas nas municipais do 17 cando non presentaron candidaturas propias. Os candidatos irmandiños agora tamén resultan derrotados. A Lliga puxera a disposición dos nacionalistas o xornal El Noroeste onde acompañan a Villar Ponte primeiras espadas das IF. Emilio Xosé Ínsua (2016) establece relacións entre as IF e Nostra Parla. Nostra Parla foi unha entidade creada en 1916 por cataláns das illas Baleares, do país valenciano e do Rosellón (a Cataluña do Norte que hoxe se corresponde co departamento francés dos Pirineos Orientais). Nostra Parla lembra as nosas IF porque posúe delegacións en varias localidades, promove cursos de catalán, propón o uso do catalán no cinema ou no comercio e establece a Diada de la Llengua Catalana ademais de contar coas súas revistas e boletíns. Nesta época os irmandiños estaban moi atentos á maneira de obrar do catalanismo político a pesar das múltiples diverxencias entre a nosa situación e a súa.

En moitos textos irmandiños considérase que a I Guerra Mundial permitiu o renacemento de varias nacións asoballadas de Europa. Son aludidos moitas veces e por importantes autores, entre outros, os casos da independencia de Finlandia ou Polonia así como a rebelión de Pascua de 1916 en Irlanda. Era a hora das nacións. Algunha vez debía tocarlle ás inseridas no estado español parecen dicirnos. Sobraban exemplos de que mesmo en situacións de dominación secular a alma nacional pervive, en especial cando se manteñen, como acontece no caso galego, trazos nacionais tan relevantes como a lingua propia.

IV

Atopamos numerosas seccións na andaina de ANT nestes números. Algunhas das máis permanentes “Peneirando”, “Cadro Branco/Cadro Mouro” ou “Novas da causa”.  Na primeira abórdanse temas políticos e lingüísticos, faise crónica dos máis variados acontecementos e estimúlase o avance urbano do movemento irmandiño. No “Cadro branco” aparecen as noticias de propaganda, aplauden a quen defende a política lingüística das IF ou palestras en galego dos irmandiños; no mouro o pésimo servizo de tren ou o pouco uso do galego en actos como unha festa en honor de Rosalía. Nas “Novas da causa” infórmase de excursións, conferencias, da expansión territorial das IF, clases de galego, teatro, a xira de Cambó,  a creación de coros nas IF, a figura de Pardo de Cela, homenaxes a figuras moi queridas como Manuel Lugrís, certames, noticia de novos irmandiños da fala, actividades galeguistas en Madrid ou América e a crítica porque o tren que une Compostela con Coruña tarde 30 horas en facer o seu traxecto.

Coñecemos a andaina do movemento e as reviravoltas da súa penetración, organización e aceptación nas diferentes vilas e cidades. Logo da Coruña as IF constitúense en Ourense, Ferrol, Betanzos, Compostela, Monforte, Pontevedra, Vilalba, O Carballiño, Vigo, Melide, Mondoñedo, A Estrada, Vilagarcía, Lugo, Ortigueira, Muxía, Baiona, Arzúa, O Valadouro, Ribadeo ou Viveiro. Algunhas agrupación teñen unha vida breve, outras son máis duradeiras.

Sublíñase o positivo, os azos conquistados, os éxitos. Tamén se critica ao adversario e todo aquilo que se considera contraditorio ou desleal co ideario irmandiño. Desde o número 8 consolídase a publicidade en ANT. Outras seccións son “D’actualidade”, “Os poetas d’agora”, “Follas novas”, “Tribuna libre”, “Custiós económicas”, “Palabras do mestre”, “Lerias da vila”, “Ouro vello”, “Tribuna libre”, “Feitos e cousas”, “Escola do idioma gallego”, “Actos de propaganda”, “Nazonalismo gallego”, “Queixas dos pobos”, “Lendas galegas”, “Letras irmáns”, “Ouro castelán/ouro catalán”, “Páxina(s) escolleita(s)”, “Os nosos mortos falan”, “Efemérides galegas” así como traducións de clásicos do castelán e doutros autores non galegos. De moitos textos responsabilízase “A Redaución” e outros aparecen sen asinar e en forma de soltos nos que agroma o argumentario irmandiño (que Zamora non fale por Galiza, afirman) sen desatender a busca de subscritores para ANT e promover a expansión territorial e social das IF. Tamén atopamos unha longa lista de pseudónimos, algúns identificados, outros aínda non.

V

Son moitos e moi relevantes os autores que publican en ANT. Entre os máis activos nestes anos están Rodrigo Sanz, Ramón Cabanillas, Xosé Iglesias Roura, Manuel Lugrís Freire, Ricardo Carballal, Leandro Carré Alvarellos, Florencio Vaamonde, Victoriano Taibo, Gonzalo López Abente, un redactor que asina Xan Labrego, Antón Valcárcel, Eladio Rodríguez González, Rodríguez Castelao, Manuel Banet Fontenla ou Victoriano Taibo.

Tamén publican en ANT Hixinio Ameixeiras, M. Arias Portela,  E. Balás, Augusto Barreiro, Lisardo Barreiro, Emilio Bidegain, Blanco Torres, Cabo Pastor, Carré Aldao, Antón Cazón Gómez, Correa Calderón, O Coutelán, Antón Chao, César Escudero López, R. Faginas, Xesús Fariña, W. Fernández Flórez, Fernández Merino, Luís Fernández Mouriño, FSLQ, A. García Hermida, Augusto González Besada, Xan González Páramos, Francisca Herrera, Manuel Insua Santos, L.,  Manuel María, Jenaro Mariñas, F. Martís Morás, MGB, Xavier Montero, Eduardo Nogués, Noriega Varela, Manuel Núñez González, Ortiz Novo, José Paredes, Aureliano Pereira, Xan Pla Zubiri, Manuel Ponte de Fontán, Prado Lameiro, Xan Quinto, o alemán veciño da Coruña Luís Ramspeck, Rey Soto, Rey Varela, Aurelio Ribalta, Rodríguez de Carricarte, Rodríguez Elías, Emilio Rodríguez Lema, José Rodríguez Ojea, San Luís Romero, A. Santos Vila, B. Varela, E. Vázquez Gundín, N. Vidal Pita, Mercedes Vieito Bouza ou unha persoa que asina X.

Como se ve poucas mulleres aparecen na lista.  Mercedes Vieito (1887-1960), galego-cubana con orixes nas Somozas foi mestra e xornalista. En 1907 pronunciou un discurso en castelán na Habana por mor do aniversario da fundación da Academia. Nese discurso alén de defender a súa galeguidade defende ás mulleres, en particular a tres mulleres galegas que ela considera ilustres: Rosalía, Concepción Arenal e Emilia Pardo Bazán. As IF tiñan unha sección de mulleres, moitas delas aparecen citadas nos cadros de declamación formados nestes anos. No caso coruñés pertencían ás IF entre outras Elvira Bao, María Miramontes, Rosa Martínez, Ermitas López e as irmás Chao Maciñeira (Micaela, Teresa e Carmen). Aurora Marco (2016) ofrécenos o singular exemplo de Amparo López Jean. Cursou o bacharelato, estudou música e pintura, foi profesora, era amiga de Castelao e tivo sete fillos con César Alvajar. Na época da II República desenvolveu unha notábel actividade.

Os temas que abordan estes autores son recorrentes. O da lingua nun lugar sobranceiro, a defensa do seu uso na liturxia, na administración e na xustiza, a necesidade de termos mestres que defendan e introduzan a lingua no seu traballo, o propio modelo de lingua que debe usar e impulsar ANT, a actividade literaria, teatral, musical e cultural en xeral, as referencias ao caciquismo e o centralismo, temas económicos referidos á produción de trigo ou as conservas, as numerosas aldraxes que padece o país, a convicción de o nacionalismo poder redimirnos colectivamente como pobo se a conciencia nacional une enerxías por riba de diferenzas ideolóxicas.

VI

Antón Villar Ponte[11] (1881-1936), viveirés e  boticario, é a figura central das IF. Foi o político que uniu o federalismo republicano e o nacionalismo nunha loita de intensa actividade xornalística (10.000 traballos), cunha obra dramática meritoria[12] e cunha acción política culminada coa súa condición de deputado da II República. A el débeslle un colosal uso oral e escrito do galego e un labor político e cívico infatigábel. Vive en Cuba (1908-1910), como farán despois Cabanillas ou Basilio Álvarez, cultiva o xornalismo e dirixe o cadro de declamación Rosalía de Castro entrando en contacto con quen será a súa muller Micaela Chao Maciñeira e as súas cuñadas Teresa e Carme, as tres actrices do cadro.

En 1910 volve á terra para vivir do xornalismo, viaxando por Portugal comprende os alicerces da cultura común galegoportuguesa. En 1912 entra na Voz como redactor coa sección “Con letra del siete”, e en 1915 preside a Asociación da Prensa. Antón matinara nunha liga de amigos de Galiza,  ten en mente a cuestión nacional en Europa para combater a “rexa colonización castelá”. No marco da restauración había que armar un discurso plural e transversal, cun denominador común: a defensa de Galiza como nación, da súa autonomía, da súa lingua e cultura e do seu progreso económico.

É así que propón crear unha Liga de Amigos do Idioma Galego e publica (1916) dúas edicións do seu Nacionalismo gallego: un chamamento a defender a patria natural, “pueblo libre con personalidad histórica”, un reclamo de autonomía para as “regiones naturales”, unha mestura de rexionalismo e federalismo republicano que permitise loitar por Galiza. Asoballada por Castela, Galiza debe constituír unha federación ibérica, tamén con Portugal, na que cada nación teña o seu goberno e parlamento mentres a federación se ocupa da moeda, a defensa ou as relacións exteriores. O programa concreta un mapa administrativo, unha política fiscal e económica, lingüística e cultural para frear o espolio do país e dotalo de modernas infraestruturas e duns niveis de benestar óptimos. En 1922 Villar Ponte padece e dalgunha maneira protagoniza a escisión no seo das IF[13].

Antón Villar Ponte ou ANVIPO está moi presente en ANT, tamén en textos sen asinar.  En “A bandeira ergueita”(1) defende a necesidade de medios escritos en galego, pretende superar o rexionalismo en español e conquistar para a causa a mocidade vilega. Para el Galiza é unha patria natural con lingua de seu pero hai que buscar a resolución de problemas económicos mudando o réxime político español.

Cómpre buscar tamén a irmandade con Portugal, seguir o exemplo catalán e as súas achegas. Critica Antón noutros traballos a política caciquil que actúa en contra dos intereses e do ben común e insiste na necesidade de ter medios de comunicación propios como ANT. Maniféstase en contra da oligarquía que crea pobreza, escravitude e servilismo. Estas palabras parecen pensadas para a situación de 2016.

Homenaxea a Pardo de Cela considerado un símbolo da morte das liberdades galegas. Para el a lingua é máis forte que as armas. Realiza unha intensa defensa do ferrocarril Ferrol-Xixón. Hai que cambiar a clase política, cómprenos un Cambó galego, dise a prol dunha España honrada, moral e culta que invista no necesario para a xente. Outra vez parece que está falando de 2016.

Considera Villar Ponte que hai que construír un sistema político institucional verdadeiramente democrático e descentralizado que supón a desaparición dos vellos partidos para vivirmos en verdadeira liberdade. Para eses obxectivos Galiza debía no parlamento español formar un bloque con representantes vascos e cataláns que partillen eses devezos. Ás veces non evita o enfrontamento persoal como cando lle escribe unha carta aberta á súa “ilustre inimiga” a Condesa de Pardo Bazán ou cando en controversia con Jaime Solá, de Vida Gallega, afirma ser, Antón, unha persoa honrada, consecuente coas súas ideas, e orgulloso (non vaidoso).

Ao se cumpriren os dous primeiros anos das IF renova a súa defensa da lingua (gábase do uso dun galego culto que non se vira nos cen anos anteriores), a súa crítica ao rexionalismo en castelán e tamén ao centralismo, a súa crenza na irmandade con Portugal e a súa cultura e está moi atento ao agromar de moitas nacións despois da I Guerra Mundial. Consciente do fito histórico que supuñan as IF escribe[14] (1918):

“Nós témola savia da verdade, a forza da razón, a integridade do sintimento natural, o imperativo categórico, aloumiñado pol-a tradizón, nado no lóxico e no biolóxico, que leva, cando conquire a vountade da xuventú, ôs pobos ô cumprimento dos seus destinos”.

VII

Ramón Villar Ponte (1890-1953), profesor, político e xornalista, irmán de Antón, é outra peza decisiva nestes anos para as IF. Casará en 1919 con Teresa, irmá de Micaela, polo que os fillos del e de Antón levarán os apelidos Villar Chao. Colabora en Ferrol con Quintanilla, sendo autor en 1921 da Doctrina nazonalista[15]. En ANT avalía o rexurdimento político de Polonia mantendo o idioma e aplaude a asemblea de concellos de Cataluña e a determinación dos secretarios municipais cataláns de esixir o coñecemento da súa lingua propia. Considera a Euskadi e Cataluña nacións irmás e avoga pola reconstitución plena e íntegra da nación galega dentro do estado, prognosticando que esas nacións do estado gozarán de integral autonomía.

Próximo ao federalismo que propuña Pi i Margall (1824-1901) para a I República, considera que unha España plurinacional e fraternal poderá salvarse e revitalizarse. Isto é: a plurinacionalidade non sería causa da destrución do estado senón ao contrario, elemento da súa vertebración e vitalidade. Para el o asimilismo e a uniformización española fracasaron e a existencia da nación –das diversas nacións- garante que existan demandas nacionais.

Galiza, en opinión de Ramón, quere ser libre e debe defender os seus intereses abrindo os ollos aos seus problemas e necesidades e loitando. Mentres a nación soberana non oprime por ser o resultado da solidariedade dos intereses da cidadanía, o estado centralista resulta impositivo e artificioso, opresor e destrutor das nacións que deben agruparse libremente nun estado federal.

Apela Ramón á necesidade de indignación e rebelión que debe nutrir o combate galeguista para facer oposición á oligarquía e ao caciquismo. Na súa opinión, o galeguismo non é un partido máis senón a fusión das inquedanzas da maioría social, por iso non finará xamais.

Este Simposio debe facernos repensar o relato interesado e sectario das IF que deixou no esquecemento a grandes figuras irmandiñas como Ramón Villar Ponte, mentres sublimou a presenza doutras, caso de Vicente Risco.

 

VIII

O avogado Luís Peña Novo (1893-1962) sería concelleiro nacionalista na Coruña (1920), e ostentaría diversos cargos na II República. Antes da guerra publica La Mancomunidad gallega (1921) ou Nuevas orientaciones sociales (1929). En ANT aborda os problemas agrícolas referidos á produción e os agrarios na súa dimensión social, de distribución e organización. Para el tan vítimas do caciquismo son os obreiros como os esquecidos labregos.

No plano cultural distingue as vellas figuras do pasado coas grandes figuras deste tempo, simbolizadas sen dúbida por Ramón Cabanillas, quen ademais de publicar poemas é un verdadeiro patriota, defende a Rodrigo Sanz e a Pi i Margall e entende a soberanía como un conxunto de accións desde o florecer da fala á eliminación dos foros e as deputacións pasando pola municipalización de servizos públicos. Outra vez creo estar ouvindo falar de 2016.

Peña Novo tampouco cuestiona a unidade española, entende a nación como unha relixión pero tamén como unha entidade que debe ser recoñecida polo estado e defende o dereito foral galego, un conxunto de leis que reflictan os nosos costumes e personalidade. Considera as IF como un movemento de xentes honradas que defenden a dignidade e o interese xeral fronte ao “goberno” caciquil dos García Prieto e Gasset, Bugallal, González Besada e o Marqués de Riestra que (des)gobernan as catro provincias galegas. Para el unha das conquistas das IF é que xa “gobernan” sen teren deputados no parlamento, fano desde a oposición porque coa súa praxe e co seu discurso e argumentos aguilloan aos deputados con asento nas Cortes.

IX

Luís Porteiro Garea (1889-1918), avogado e profesor na USC, anima a usar a lingua como “seipamos”, a recuperala porque está en nós, a empregala na xustiza. A que a saiban os notarios. As IF deben espertar á cidadanía para un combate que fusiona as cuestións políticas, económicas, sociais e culturais. Os camiños de ferro, o gando e a conserva de sardiña, a industria afogada polos aranceis (español e estranxeiro) aparecen nos seus textos xunto co renacemento artístico, literario e musical con especial atención aos coros. O caciquismo é para el unha ferramenta do centralismo que se fai forte nos concellos e deputacións.

Moitas destas ideas están contidas no seu discurso, publicado, de 28/V/1916 ao se constituír a IF de Compostela. Porteiro distingue a patria grande única (España) da patria pequena (Galiza) como Banet Fontenla considera que sendo bos galegos é que seremos “bos cidadaos españoles”. Porteiro considera tamén a Ramón Cabanillas o poeta nacional que nos libera do sono mortal e non aforra louvanzas a quen considera guías do movemento irmandiño: Antón Villar Ponte, Rodrigo Sanz e Aurelio Ribalta.

X

Johan Viqueira (1886-1924), doutor e catedrático de secundaria formado na ILE e tamén en Francia e Alemaña, defende o uso da ortografía portuguesa (erudita, etimolóxica, histórica) para sermos lidos no mundo lusófono polo que ademais de lermos os clásicos galegos propón lermos os “cuasi nosos clásicos portugueses”.

Alude en varias ocasión ao caso flamenco, o holandés que se fala en Flandes. Unha lingua propia das clases humildes marxinada pola presión e a influencia do francés. Fronte a unha lingua galega vulgar e popular, moi degradada, propón un modelo de lingua útil na ciencia, no comercio e tamén na literatura.

Propón Viqueira crear unha Facultade de Filosofía na USC para a formación de mestres, reorganizando titulacións e centros universitarios. Coñecendo o país e as súas necesidades debe impulsarse na súa opinión un ensino técnico que forme arquitectos, enxeñeiros, técnicos agrícolas e industriais cun profesorado contratado por catro anos e renovábel seguindo o modelo dos Estados Unidos.

É partidario dunha mocidade idealista, romántica e por iso galeguista que debe ler a nosa literatura, emocionarse coa nosa poesía. Ao longo de varios números de ANT baixo o título “Nosos problemas educativos” reflexiona sobre o papel central da escola na vida dun país, da incorporación do galego ao sistema educativo e dos problemas específicos do ensino primario, secundario e universitario sen esquecer a formación profesional.

De non sermos desprezativos coa nosa lingua e cultura, opina Viqueira, seremos libres, cultos e cosmopolitas. Avoga igualmente por unha educación estética desenvolvida con tacto, entusiasmo e constancia e por uns mestres chamados a ser a aristocracia do país, que deben estar formados e que lonxe de prohibidores sexan entusiastas animadores e introdutores do uso do galego no ensino.

XI

Xaime Quintanilla (1898-1936) foi médico, director de El Correo Gallego, promotor de Céltiga, autor da novela Saudade e das obras teatrais Donosiña e Alén. Posteriormente militante do PSOE foi alcalde de Ferrol e sería fusilado en 1936. Usa as páxinas de ANT para defender bravamente o ideario e a práctica nacionalistas. Anima desde o seu grupo ferrolán a loitar e traballar sen desmaio por ese ideario. Para el a realidade española é a das nacións que a integran, unhas nacións que na esfera europea foron liberadas polo resultado da I Guerra Mundial (cita os casos de Polonia, Finlandia e Irlanda). Defende a fala e as enormes posibilidades que lle brinda ao galego o portugués, fala que é lingua, non dialecto do español. Vítima da censura que denuncia, defende as liberdades colectivas que se derivan da redención de Galiza, considera a música como un elemento que identifica as nacións (cita tamén o caso flamenco) e ataca esa España de pandeireta, de navalla na liga, a do “pintureirismo toureiro”. Tamén agora cremos estar ouvindo falar da situación actual.

XII

ANT operou dentro da súa inmensa pluralidade de matices na busca de adhesión para unhas mensaxes e para unhas ideas que quedaron insinuadas e comentadas nesta intervención. Que serán abordadas por outros colegas. É un medio ao servizo dun ideario que entrou en competencia con outros medios e outros discursos. Neste sentido practicou unha modalidade que hoxe chamaríamos intrusión. Intrusión ideolóxica, intrusión política, intrusión metodolóxica, intrusión mediática, intrusión idiomática. ANT debemos entendela no seu contexto como todos os textos e obras humanas.

De hoxe actuaren as IF seguro que estarían moi activas e moi presentes nas redes sociais de máis impacto e formarían parte da comunicación dixital que hoxe posuímos. Ou padecemos. Ou coproducimos.

Hoxe estamos neste Simposio coa firme intención de aprender porque aínda que creamos sabelo todo das IF, todo admite sempre unha reviravolta, o que a xente moza chama “unha pensada”. Ogallá contribuamos a ese novo pensar. No Simposio, por exemplo, considerouse artificiosa a dialéctica entre unhas IF culturalistas e outras políticas.

As sesións deste Simposio van permitir efectivamente repensar os problemas colectivos establecendo unha ligazón centenaria entre o pasado e o presente. Para ben ou para mal na época das IF pensáronse moitos dos nosos problemas perennes. Que seguen aquí entre nós. Debullémolos para entre todas as persoas que cremos no compromiso co país, coa nación galega, albiscar un futuro. Un futuro digno. No que se cumpran os mellores soños irmandiños. Moitas grazas.

 

BIBLIOGRAFÍA

A(lvariño), R(amón) (1919): Compendio de gramática galega, A Coruña, Imp. Nova.

A Nosa Terra (1988): A Coruña,  Edman.

Beramendi, Justo (1981): Vicente Risco no nacionalismo galego, A Coruña, Cerne.

Beramendi, Justo  e Núñez Seixas, X. M. (1995): O nacionalismo galego, Vigo, A Nosa Terra.

Beramendi, Justo (2007): De provincia a nación, Vigo, Xerais.

Cabanillas, Ramón (1917): Da terra asoballada, Cibdá de Arousa, Imp. de Galicia Nueva.

Cochón, Luís ed. (2016): Arredor das Irmandades da Fala, Vigo, Xerais.

Cores Trasmonte, Baldomero (2005): Luís Porteiro Garea, Santa Comba, TresCtres.

Diéguez Cequiel, Uxío-Breogán ed. (2016): As Irmandades da Fala (1916-1931), Santiago, Laiovento.

García Negro, María Pilar (2016): “A resurreición da lingua nas Irmandades da Fala”, Uxío-Breogán Diéguez, ed., As Irmandades da Fala (1936-1931), Santiago, Laiovento, pp. 47-60.

Henríquez Salido, Mª do Carmo (1992):A língua e a gramática nas Irmandades da Fala, A Nosa Terra, (1916-1920)”, Actas do III Congresso Internacional da Língua Galego-Portuguesa na Galiza, A Coruña,  A.ga.l, pp. 173-211.

Henríquez Salido, Mª do Carmo (1999): “As ideias lingüísticas no boletim A Nosa Terra (1921-1925)”, Actas del I Congreso Internacional de la Sociedad Española de Historiografía Lingüística, Madrid, Arco Libros; Santiago,  C. Ramón Piñeiro, pp. 373-386.

Ínsua, Emilio Xosé (2002): Antón Villar Ponte, vida, obra, traxectoria cívica e pensamento (Tese de Doutoramento), USC, Facultade de Filoloxía, Dpto. de Filoloxía Galega.

Ínsua, Emilio Xosé e Nuevo Cal, Carlos (2003): O primeiro Antón Villar Ponte, Lugo, Fund. Caixa Galicia.

Ínsua, Emilio Xosé (2004): Antón e Ramón Villar Ponte : unha irmandade alén do sangue, Santiago, Centro Ramón Piñeiro.

Ínsua, Emilio Xosé (2005): Sobre O Mariscal, de Cabanillas e Villar Ponte, A Coruña, Biblioteca-Arquivo F. Pillado.

Ínsua, Emilio Xosé (2006): Antón Villar Ponte e a Academia Galega, Vilaboa, Edicións do Cumio.

Ínsua, Emilio Xosé (2016): A nosa terra é nosa! A xeira das Irmandades da Fala (1916-1931), A Coruña, Baía.

Ledo Andión, Margarita (1982): Prensa e galeguismo, Sada, Edicións do Castro.

Lugrís Freire, Manuel (1922): Gramática do idioma galego, A Coruña, Imp. de Zincke Hermanos.

Marco, Aurora (2016): “A presenza feminina nas Irmandades da Fala. Amparo López Jean”, Uxío-Breogán Diéguez, ed., As Irmandades da Fala (1916-1931), Santiago, Laiovento, pp. 209-242.

Monteagudo, Henrique (2016): Irmandades da Fala: oratoria e prosa non ficcional: antoloxía, A Coruña, RAG.

Novo Cazón, José Luis (1995): Lois Peña Novo, Vigo, Ir Indo.

Peña Novo, Lois (1921): La Mancomunidad gallega, Vigo, Roel. (desa obra hai unha ed. de 2005, Cesuras, Biblos, con intr. de J. Beramendi).

Peña Novo, Lois (1929): Nuevas orientaciones sociales, Vigo, El Pueblo Gallego.

Peña Novo, Lois (1982): Obra completa, Santiago, USC, ed. de J. Beramendi e M. Roca.

Pereira, Carlos e Romero, Ana (2011): Xaime Quintanilla Martínez, Santiago, Fund. Luís Tilve.

Piñeiro, Ramón (1969): Xohan V. Viqueira, Buenos Aires, Irmandade Galega.

Porteiro Garea, Luís (1917): Discurso (…) ô fundarse a Hirmandá en Santiago, Santiago, Tipografía Galaica (hai unha 2ª ed. en 1932, Santiago, Nós).

Quintanilla, Xaime  (1921): Alén, Ferrol, Céltiga.

Quintanilla, Xaime (1922): Saudade, Ferrol, Céltiga.

Quintanilla, Xaime (1997): Donosiña, A Coruña, Biblioteca-Arquivo F. Pillado, ed. de Laura Tato.

Quintanilla Rico, Blanca (1998): Biografía de Xaime Quintanilla Martínez, Ferrol, Ateneo Ferrolán.

Rabuñal, Henrique (1992): “O teatro galego na época das Irmandades da Fala”, Actas do III Congresso Internacional da Língua Galego-Portuguesa na Galiza, A Coruña, A.ga.l., pp. 491-505.

Rabuñal, Henrique (1994): Textos e contextos do teatro galego (1671-1936), Santiago, Laiovento.

Rabuñal, Henrique (2005): Palabra e patria, Santiago, Laiovento.

Rabuñal, Henrique (2006): Manuel Lugrís Freire, Vigo, A Nosa Terra.

Rabuñal, Henrique (2012): Escritos sobre teatro galego (2000-2012), Saarbrücken, Editorial Académica Española.

Rabuñal, Henrique (2016a): “Teatro arredor das Irmandades da Fala”, Uxío-Breogán Diéguez, ed., As Irmandades da Fala (1916-1931), Santiago, Laiovento, pp. 267-292.

Rabuñal, Henrique (2016b): “As Irmandades da Fala e o compromiso de Antón Villar Ponte”, Suplemento Saberes 525 de La Opinión (A Coruña), 6-II-2016.

Regueira Varela, Ramón (1992): X. V. Viqueira: teoría e praxe, Iria Flavia, Novo Século.

Roca Cendán, Manuel (1982): Lois Peña Novo: vida e pensamento político e económico, Sada, Edicións do Castro.

Tato, Laura (2016): O teatro nas Irmandades da Fala, A Coruña, RAG.

Torres Regueiro, Xesús (1987): Xoán V. Viqueira e o nacionalismo galego, Sada, Edicións do Castro.

Villar Ponte, Antón (1916a): Nacionalismo gallego, A Coruña, La Voz de Galicia.

Villar Ponte, Antón (1916b): “A bandeira ergueita”, ANT, 1.

Villar Ponte, Antón (1918): “O segundo aniversario da fundazón das Irmandades”, ANT, 56.

Villar Ponte, Antón (1971): Pensamento e sementeira, Buenos Aires, Galicia.

Villar Ponte, Antón (1977): O sentimento liberal na Galiza, A Coruña, RAG (con resposta de R. Otero Pedrayo).

Villar Ponte, Antón (1996): Os evanxeos da risa absoluta, Vigo, AS-PG, ed. de Emilio X. Ínsua.

Villar Ponte, Antón (1998): Entre dous abismos, A Coruña, Biblioteca-Arquivo F. Pillado, intr., ed. e notas de Emilio X. Ínsua.

Villar Ponte, Antón (2002): A patria do labrego. Almas mortas, A Coruña, La Voz de Galicia, intr. de Emilio X. Ínsua.

Villar Ponte, Ramón (1921): Doctrina Nazonalista, Ferrol, El Correo Gallego.

Villar Ponte, Ramón (1927): Historia sintética de Galicia, A Coruña, Nós.

Villar Ponte, Ramón (1933): Breviario da autonomía, Santiago, Nós.

Villar Ponte, Ramón (1977): A xeración do 16, A Coruña, RAG (resposta de R. Cabanillas).

Villar Ponte, Ramón (1991): Obra política de RVP, Sada, Edicións do Castro, estudo e notas de J. Beramendi e Monterroso Devesa.

Villar Ponte, Ramón (2001): O feito lingüístico galego, A Coruña, AS-PG, ed. de Pilar García Negro e Goretti Sanmartín.

Villar Ponte, Ramón (2006): Textos filosófico-políticos de RVP, Lugo, Deputación, ed. de X. Blanco, Mª Pilar García Negro e Goretti Sanmartín.

Villar Ponte, Ramón (2006): Nicomedes Pastor Díaz, Santiago, Fund. Caixa Galicia.

Viqueira, Johan (1918): “Nosos problemas educativos”, ANT, 50/51/52/54/56/57/58/60/61/62.

Viqueira, Johan (1930): Ensayos y poesías, A Coruña, Nós.

Viqueira, Johan (1974): Ensaios e poesías, Vigo, Galaxia.

Viqueira, Johan (1974): Escolma de traballos, A Coruña, RAG.

Viqueira, Johan (2012): Obra seleta, Sant Cugat del Vallés, Edições da Galiza.

 

 

[1] Usaremos as abreviaturas ANT (A Nosa Terra), DLG (Día das Letras Galegas), ed. (edición/editor), Fund. (Fundación), IF (Irmandades da Fala), ILE (Institución Libre de Enseñanza), Imp. (Imprenta), intr. (introdución) e RAG (Real Academia Galega). Este traballo publicouse no volume  Repensar Galicia. As Irmandades da Fala, 471-487 (2017, Santiago, Museo do Pobo Galego/Xunta).

[2] Tamén autor de múltiples e estimulantes traballos (2003; 2004; 2006) sobre os irmáns Villar Ponte, dunha tese sobre Antón (2002) e de diversas edicións de obras do propio Antón (1996; 1998; 2002; 2005) e a quen agradezo algunha corrección para este traballo noso.

[3] Editor de Castelao, Peña Novo, Ramón Villar Ponte ou Risco, o profesor Beramendi culmina en De provincia a nación un longo e profundo traballo do que forman parte Vicente Risco no nacionalismo galego ou o O nacionalismo galego.

[4] Fixémolo para a elaboración dos nosos traballos sobre o teatro galego (1992), (1994), (2005), (2006), (2012) e (2016).

[5] Segue sendo útil a consulta do libro de Margarita Ledo Prensa e galeguismo.

[6] Usamos a reedición de Edman aínda que presente erros e lagoas. Todas as citas serán ao tomo I indicando no seu caso o número entre paréntese.

[7] Noutras etapas ANT sae cada 15, 20 ou 30 días.

[8] Conseguen ser elixidos concelleiros Luís Porteiro e Iglesias Roura.

[9] Resultan valiosas as reflexións da profesora Henríquez Salido (1992) e (1999). Tamén poden consultarse, entre os traballos máis recentes, o de María Pilar García Negro (2016).

[10] En 1922 será Lugrís Freire quen edite a súa Gramática do idioma galego ampliada nunha nova ed. en 1931.

[11] Recollemos aquí una parte do que escribimos en (2016b).

[12] Obras de forte intención social como El peso de una ley (contra a redención do servizo militar con cartos) e A patria do labrego (contra o caciquismo). É autor ademais de Entre dous abismos, Almas mortas, O Mariscal con Cabanillas,  A probiña que está xorda, Os evanxeos da risa absoluta, Nouturnio de medo e morte, A festa da malla ou Xuana de Vega.

[13] Antón sumarase á ING de Risco, logo participa na ORGA de Casares Quiroga e na Federación Republicana, sendo deputado en 1931 promovendo o estatuto e liderando a minoría republicana galega. Presidente de Cántigas da Terra, afíliase ao PG, ingresa na RAG en 1934 co discurso O sentimento liberal na Galiza respondido por Otero Pedrayo e obtén acta de deputado pola Fronte Popular en 1936 non chegando a tomar posesión pois falece aos 55 anos en marzo de 1936.

[14] Durante o franquismo a súa figura fica silenciada até a dedicatoria do DLG, a ed. de Pensamento e sementeira (1971), do seu discurso de ingreso na RAG (1977) e, máis recentemente, a traballos como os citados do profesor Emilio Xosé Ínsua.

[15] Autor dunha Historia sintética de Galicia e dun Breviario da autonomía, é biógrafo de Pastor Díaz. O seu discurso de ingreso na RAG versou sobre A xeración do 16. Nos últimos tempos editouse a súa Obra política (1991) e os seus Textos filosófico-políticos (2006). En 2001 as profesoras García Negro e Sanmartín Rei editaron O feito lingüístico galego.

 

Este traballo publicouse no volume Repensar Galicia. As Irmandades da Fala, pp. 471-487 (Santiago de Compostela, Museo do Pobo Galego/Xunta de Galicia).

MARÍA HELENA BARCALA DE TROIA

María Helena Barcala de Troia

Henrique Rabuñal

O último espectáculo do Teatro do Atlántico (1985) devólvenos á esencia da alta comunicación teatral e inscríbese neste teatro galego imprescindíbel, tanto digno na súa execución como pobre en medios e recursos. A crise ou o que realmente for afectou dunha maneira rotunda a todas as manifestacións da cultura e tamén ao teatro polo que non podemos senón celebrar a resistencia desta arte tan social, tan viva, tan incómoda.

A Helena de Troia permítenos gozar do traballo da actriz María Barcala a quen xa coñecemos por unha longa e premiada traxectoria no oficio da interpretación. Pola súa sensibilidade interpretativa circula a cultura teatral contemporánea das últimas décadas. Nesta obra de Miguel del Arco traducida por Inma L. Silva, ela soa monologa pero tamén dialoga cos espectadores achegando cuestións de plena actualidade que formulan grandes interrogantes sobre a condición feminina e humana, a escrita do relato histórico ou a cultura bélica tan arraigada na nosa civilización.

Vestida de vermello por Susa Porto sobre unha escenografía impresionista e efectiva de Antonio Simón, María Helena Barcala cóntanos a súa biografía en relación cos homes: violada por Teseo, esposa á forza de Menelao, namorada de Paris e tamén vítima dunha guerra que dura unha década e conclúe coa destrución de Troia. A humanidade como intensificadora da violencia en todas as escalas, o teatro como espello certeiro do noso hoxe: as violencias machistas, a falsificación da historia, o belicismo ou as inxustizas.

Con dirección de Xulio Lago, María Barcala agasállanos cunha interpretación que aproveita todos os recursos e todos os meandros dunha actriz portentosa: a voz e o ton, a mirada e a linguaxe corporal, o movemento, as palabras e os silencios, as luces e as opacidades dun traballo tan eficaz como conmovedor.

A Cunqueiro, que cría nos mitos, habíalle gustar moito esta proposición do Teatro do Atlántico. O pasado e o presente veñen enlazados nun intenso abrazo. O teatro resiste cos seus elementos esenciais: unha actriz e a súa palabra. Máis unha vez: viva o teatro!

Publicado o 8/12/2017 en

http://cadenaser.com/emisora/2017/12/08/radio_coruna/1512756200_088515.html